Naarmate het inzicht in de genetische constructie van onze soort voortschrijdt, stelt men almaar meer correlaties vast tussen bepaalde fenomenen en de aanwezigheid van zekere genen. Van diabetes, bipolaire stoornis en de ziekte van Alzheimer wordt zo bijvoorbeeld algemeen aanvaard dat men er sterk erfelijk voorbestemd voor kan zijn.
De interesse in wat al dan niet vooraf bepaald is, en waarop een individu dus geen invloed kan hebben, is niet beperkt tot de medische wereld. Het idee van de ‘natural born killer’ – een individu dat voorbestemd is om te doden – werd al bijna twintig jaar geleden aangehaald in de (toen) ophefmakende zaak van Tony Mobley, die tijdens een roofoverval de manager van een afhaalpizzazaak doodschoot. Het nature - nurture debat gaat weliswaar veel verder terug in de tijd, maar dit was een van de eerste rechtszaken waarin een genetische voorbestemdheid (het MAO-A gen) als verdediging werd ingeroepen. (Het mocht niet baten: Mobley werd geëxecuteerd in 2005.)
In een opiniestuk in De Morgen afgelopen week houdt wetenschapsfilosoof Maarten Boudry een zeer lucied pleidooi tegen het vrijpleiten van iemand omwille van zijn genetische aanleg. Boudry trekt niet enkel het nature element als drijfveer van misdadig gedrag in twijfel; hij plaatst ook vraagtekens bij de rol die het nurture element speelt: “Noch genen, noch omgeving maken ons voorbestemd.”
Toeval en topinkomens
We kunnen ons niet zomaar verschuilen achter biologische of sociologische achtergronden - een duidelijk pleidooi voor de rol van een vrije wil. Wat het toeval ons toebedeelt, zij het via onze genen of via omgevingsfactoren, is niet bepalend voor wat we doen of laten. Dat doet echter een interessante vraag rijzen: als dat toeval niet verantwoordelijk is voor negatieve uitkomsten, kan het dan verantwoordelijk zijn voor positieve uitkomsten?
Topinkomens worden door sommigen beschouwd als grotendeels het resultaat van toeval. Wie in het rijke westen wordt geboren – toevallig, vanzelfsprekend – heeft veel betere kansen om een opleiding te volgen die daarna voor een prima inkomen zorgt (mede dankzij een behulpzaam wettelijk kader en infrastructuur), dan iemand die wordt geboren in Congo of Liberia. Wie voorzien is van de benen van Usain Bolt, de fysieke uitstraling van George Clooney of Scarlett Johansson, het voetbal- of tennistalent van Cristiano Ronaldo en Serena Williams, of van het muzikale, literaire of wetenschappelijke talent van Arthur Blanckaert, Pierre Aspeslag of François Englert – die heeft een ruim voetje voor op de minder royaal bedeelden. En je kunt natuurlijk ook gewoon het geluk hebben op het juiste moment op de juiste plaats te zijn: waren Bill Gates, Steve Jobs of Mark Zuckerberg in een andere familie, of op een ander tijdstip geboren, dan hadden zij wellicht niet (tot) Microsoft, Apple of Facebook geleid.
Als rijkdom en succes afhangen van biologisch of sociaal toeval, dan is een topinkomen geen reflectie van de verdiensten van de persoon in kwestie, zoals Andreas Tirez in een blogpost schrijft – wat hem dan ook doet pleiten voor een Hollande-taks. Als zulk inkomen niet het gevolg is van hard werk, maar van een vorm van economische rente, dan is een dergelijke belasting niet alleen fair, maar ook economisch weinig nadelig: ze vormt geen negatieve prikkel, en roomt gewoon de surpluswinsten af, die dan netjes kunnen worden herverdeeld.
Rijke Joe
Maar wat vertelt ons het verhaal van Arme Joe? Hij speelde een sleutelrol in zijn eigen droeve, premature einde. Hij had namelijk een keuze: gehoor geven aan de smeekbede van zijn meisje, of zich toch weer laten verleiden tot het nemen van de start. Hijzelf – net als Tony Mobley, of Bradley Waldroup uit het artikel van Maarten Boudry – draagt de uiteindelijke verantwoordelijkheid, en hij heeft het aan zichzelf te danken dat hij Arme Joe is geworden.
Als Arme Joe vooral arm is omwille van zichzelf, wat dan met rijke Joe? Rijke Joe, met al zijn talent, zijn liefhebbende omgeving, zijn goede start in het leven, zijn connecties en wat al meer, had ook een keuze: die kansen en talenten benutten, en op die manier succes en rijkdom bereiken – of dat niet doen, en een onopmerkelijk leven leiden als een van vele vaklui of kantoorbedienden.
Onze biologische en sociale achtergrond schept mogelijkheden en kansen – positieve en negatieve – en het is aan ons om die al dan niet te realiseren. Als die vrije wil een essentiële factor is bij moordenaars, dan kan men moeilijk ontkennen dat hij evenzeer een cruciale rol speelt bij het verwerven van zakelijk, sportief of cultureel succes. En dat zet het argument dat hoge inkomens niet worden ‘verdiend’ (in de pure zin van het woord) op losse schroeven.
