Contractrecht is misschien niet meteen het domein waar je het eerste aan denkt als je met gedrag en gedragsverandering bezig bent. Toch is er een concept dat vaak voorkomt in zekere contracten, dat een zeer menselijke eigenschap erkent en er rekening mee houdt: de status-quo bias – de neiging om ervoor te kiezen alles te houden zoals het is. Wat is dit juridische concept, en hoe kan het nuttig zijn als gedragsinstrument buiten contractuele overeenkomsten?
Een vervalbepaling of sunset clause (zonsondergangsclausule) wordt in een contract opgenomen om expliciet aan te geven welke aspecten na een bepaalde datum niet meer van kracht zijn, tenzij er actie wordt ondernomen om er opnieuw over te onderhandelen. In zijn eenvoudigste vorm is de clausule impliciet: een contract van bepaalde duur vervalt per definitie wanneer de termijn is afgelopen.
Maar soms kan een vaste termijn niet vooraf worden vastgesteld of heeft het contract betrekking op meerdere aspecten van een relatie, waarbij bepaalde voorwaarden of verplichtingen van tijd tot tijd herzien of aangepast moeten worden, terwijl andere ongewijzigd blijven. Natuurlijk kan een contract met een vaste looptijd worden verlengd als beide partijen daarmee instemmen, maar vervalclausules bieden meer flexibiliteit, en dienen twee doelen.
Ze voorkomen tegelijkertijd de onbepaalde voortzetting van een contract dat mogelijk niet langer geschikt is voor een of beide partijen, en sporen expliciet aan tot een actieve heroverweging van de elementen binnen het toepassingsgebied, zodat wijzigingen in externe en interne omstandigheden kunnen worden weerspiegeld.
Een wettelijke status-quo
Met zo’n zonsondergangsbepaling kunnen standaardcontracten zoals verbintenissen met leveranciers, distributieovereenkomsten en zelfs arbeidscontracten op maat gemaakt worden voor de situatie. Bepaalde verplichtingen of voorrechten (toegang tot de knowhow van een leverancier, gebruik van opslagfaciliteiten in bepaalde regio’s, primaire werklocatie) moeten dan worden herzien terwijl het hoofdgedeelte doorloopt.
Hoewel vervalclausules gebruikelijk zijn in contracten worden ze bijna nooit, of met veel moeite toegepast in de wetgeving in het algemeen. In de meeste landen blijven wetten die al lang achterhaald of irrelevant zijn in de wetboeken staan, tussen een aanhoudende stroom van nieuwe wetten. Dit leidt tot een onnodig complex en onoverzichtelijk juridisch landschap en institutionalisering van de juridische status-quo.
Een voorbeeld hiervan is de USA PATRIOT Act, uitgevaardigd na de terreuraanslagen van 9/11, en bedoeld om de bevoegdheden op het gebied van binnenlandse veiligheid en toezicht te vergroten.
De wet bevatte verschillende vervalbepalingen (waarvan vele later werden verlengd), maar het ontbreken van bredere sunsetclausules leidde tot bezorgdheid over te ver doorgevoerde maatregelen, inbreuken op privacy en burgerrechten, en de normalisering van buitengewone bevoegdheden zonder regelmatige herziening. Pas bijna twintig jaar later ging de zon uiteindelijk onder voor de laatste bepalingen van de wet.
Een ander voorbeeld is de zomertijd, ingevoerd om energie te sparen tijdens de Tweede Wereldoorlog of de oliecrisis in de jaren 70 en nu, minstens vijf decennia later, nog steeds in gebruik in meer dan vijftig landen. Over de kosten en baten ervan wordt al jarenlang heftig gedebatteerd, zonder dat er echter een beslissing wordt genomen, en dus blijft de status-quo van kracht.
Een handvol landen (niet toevallig gekenmerkt door een sterke centrale macht, zoals Rusland, Wit-Rusland en Turkije) heeft de maatregel weliswaar ingetrokken zonder dat daar een vervalbepaling voor nodig was. Elders zou een dergelijke clausule echter waarschijnlijk hebben geholpen om de kwestie op te lossen door een herziening af te dwingen, met als stok achter de deur een de facto intrekking.
Maar het is misschien niet geheel verrassend dat wetgevers weinig trek blijken te hebben in een wijdverspreide invoering van zonsondergangsbepalingen in nieuwe wetgeving. Wie vindt het immers leuk om te zien dat zijn harde werk teniet wordt gedaan, alleen omdat er wat tijd is verstreken? Als de wet destijds goed genoeg was, is ze dat nu toch ook? En zo gaat de zon nooit onder voor talloze achterhaalde wetten...
Onze persoonlijke zonsondergang
Zouden we een voorbeeld kunnen nemen aan het contractenrecht en vervalclausules kunnen invoeren in ons privéleven of op het werk? Onze neiging de voorkeur te geven aan de status-quo is niet zonder verdiensten: er valt wel wat te zeggen voor stabiliteit in plaats van verandering bij elke gelegenheid.
Maar het is ook goed mogelijk dat de omstandigheden waarin de status-quo tot stand is gekomen niet langer van toepassing zijn, waardoor we blijven zitten met een uitgesproken suboptimale stand van zaken, die alleen maar blijft bestaan omdat hij wortel heeft geschoten en nooit in vraag werd gesteld.
Hoewel een romantische relatie of een huwelijk niet noodzakelijk beter wordt met een ruime zonsondergangsbepaling die er het finale einde van zou kunnen betekenen, kan het best wel zinvol zijn om specifieke elementen te identificeren die baat kunnen hebben bij een periodieke herziening. Alles wat te maken heeft met de manier waarop het huishouden wordt geregeld en waarover expliciete afspraken zijn gemaakt, komt in aanmerking, want de voorwaarden voor zo'n overeenkomst zullen waarschijnlijk niet onbeperkt dezelfde blijven.
De financiële zaken van het huishouden (bijvoorbeeld gezamenlijke en gescheiden rekeningen, relatieve bijdrage aan de lopende kosten) zijn een goed voorbeeld. Talrijke andere aspecten van een relatie – de rollen en verantwoordelijkheden van beide partners, wederzijdse verwachtingen, impliciete verplichtingen – ontwikkelen zich dan weer eerder ad hoc, op basis van impliciete veronderstellingen in plaats van afspraken, maar ook hier kan het goed zijn die nu en dan eens te herbekijken.
Aspecten zoals ons uitgavenprofiel (waar gaat ons beschikbare geld naartoe?) en ons spaargedrag (hoeveel sparen, hoe beleggen?), of ons tijdbeheer (werk, klusjes, vrije tijd) kunnen evenzeer relevant zijn binnen een relatie als op individuele basis. En ook hier is het mogelijk dat beslissingen uit het verleden vandaag misschien niet meer zo gepast zijn.
Ons werk – een voltijdse baan vertegenwoordigt niet minder dan een derde van al onze tijd – beïnvloedt ons leven op heel wat vlakken: inkomen, arbeidstevredenheid, evenwicht tussen werk en privé, persoonlijke ontwikkeling en wat al meer. Niet alleen evolueren onze behoeften op elk van deze gebieden, maar ook hun relatieve belang.
En zelfs kleinere beslissingen zoals hobby's, lidmaatschappen en abonnementen en verschillende routines en gewoonten kunnen baat hebben bij het bewust in vraag stellen van de status-quo die we onnadenkend laten gedijen.
Natuurlijk kunnen we de sunsetclausule niet helemaal toepassen zoals dat bij wetten of contracten gebeurt – een wet kan worden opgeheven en een contract kan worden beëindigd, maar een verdeling van de taken of een manier van pensioensparen die niet langer geschikt is voor het doel, moet worden vervangen door iets anders. Een sunsetmentaliteit kan ons echter wel helpen om na te gaan of keuzes die in het verleden zijn gemaakt nog steeds geldig zijn.
Een probleem is dat we niet alleen verantwoordelijk zijn om de status-quo onder de loep te nemen. We moeten die verantwoording ook afleggen aan onszelf, met enkel onze zelfdiscipline om ons te helpen, zonder de juridische handhavingsmiddelen die bestaan voor contractuele of wettelijke vervalclausules. Als we er niet in slagen om de vereiste grondige herziening uit te voeren, kunnen we onszelf gewoon vrijuit laten gaan.
Dat is natuurlijk niet goed genoeg. Gelukkig is er nog de gereedschapskist met gedragstrucjes. Eén benadering is het gebruik van zelfbindingsinterventies (vorm een duo met een vriend of familielid, en spreek af dat je elkaar zult lastigvallen wanneer je uitstelgedrag bemerkt, en elke vorm van gemotiveerd redeneren om de status-quo te behouden zult verwerpen; verklaar in het openbaar op je sociale media wanneer je welke keuzes opnieuw zult bekijken; of reserveer gewoon tijd in je agenda).
Een andere mogelijkheid is om het sunsetproces ceremonieel op te vatten om er zo het belang ervan te symboliseren. Waarom zou niet je eigen persoonlijke heidag organiseren, waar je in een serene omgeving je eerder genomen beslissingen doorlicht?
Op de werkvloer is de plaag van de versleten status-quo ("we hebben het altijd zo gedaan") zo mogelijk nog erger. Organisatorische inertie kan nog sterker zijn dan persoonlijke inertie: veel werknemers zullen nog eerder ontslag nemen dan dat ze de ouderwetse werkpraktijken, verouderde standaardprocedures gebaseerd op onduidelijke, impliciete aannames, of achterhaalde hr-beleidsnormen (bijvoorbeeld voor personeelsbeoordeling of werving) ter discussie stellen.
Wie blijft, checkt mentaal uit en accepteert gelaten de status-quo. Organisaties hebben echter één voordeel ten opzichte van individuen: ze kunnen een beroep doen op formele mechanismen die in een persoonlijke context niet op hun plaats zijn. Een sunsetproces kan gemakkelijk worden geïntegreerd in bestaande, reguliere praktijken van planning, budgettering en prestatiebeoordelingen en biedt een constructieve uitlaatklep voor frustratie over de status-quo van de organisatie.
Met een beetje goede wil kunnen zonsondergangen de wereld heel wat mooier maken – en wel op meer dan één manier.
