Afgelopen vrijdag leidden een toespraak van de Republikeinse presidentskandidaat Donald Trump in Florida en een bepaald onderdeel van de openingsceremonie van de Olympische Spelen in Parijs tot (sociale) mediastormen die meerdere dagen aanhielden. Toch lijkt in beide gevallen, nadat het stof wat was neergedaald, de commotie enigszins misplaatst te zijn geweest, gebaseerd op een eerder selectieve interpretatie van de gebeurtenissen in kwestie. Hoe komt dat?
Perceptie is (niet helemaal) realiteit
Onze perceptie is niet beperkt tot wat onze zintuigen ons vertellen. Ze is gebaseerd op eerdere overtuigingen en veronderstellingen, en op het perspectief dat we hebben op de context. We willen dan wel graag geloven dat we de werkelijkheid op een neutrale en objectieve manier kunnen observeren, maar in feite kunnen we ze niet onderscheiden van onze waarneming – zoals politicoloog Lee Atwater ooit zei: "Perceptie is realiteit".
Optische illusies en goochelaars maken hier handig gebruik van: donkergrijs is lichtgrijs, en mensen worden doormidden gezaagd – althans, dat lijkt zo. Maar ook hogerop in onze denkprocessen kunnen we onderhevig zijn aan zulke effecten, niet op zintuiglijke data, maar op de betekenis die we eraan geven.
Was wat je collega net zei een oprechte vraag, een nauwelijks verholen sarcastische opmerking, of iets anders? Is de persoon die niet reageert op je bericht je bewust aan het negeren, druk, vergeetachtig, bezig met het formuleren van een uitgebreid, behulpzaam antwoord, of iets anders? Wijst het T-shirt van die tiener op een gebrek aan respect voor een fatsoenlijke samenleving, een eigenzinnige persoonlijkheid of iets anders?
Elke mogelijkheid nauwkeurig onderzoeken en de juistheid en gepastheid ervan verifiëren om zeker te zijn dat we tot een juiste conclusie komen, kost veel energie en tijd – allebei schaarse hulpbronnen. Brute kracht gebruiken om elk aspect van een situatie te onderzoeken wordt al snel ondoenbaar.
Om de inspanning te vermijden die bewust nadenken kost, vertrouwen we dus vaak op iets dat snelle conclusies oplevert: onze emoties. Dit zijn mentale en fysieke toestanden die meestal ontstaan als gevolg van een externe of interne stimulus en, zoals de etymologie van de term (van het Latijn movere, bewegen) suggereert, gericht zijn op het uitlokken van een bepaald gedrag als reactie.
Eén zo'n emotie is verontwaardiging, een sterk gevoel van woede of wrok. Die kan ontstaan uit een breed scala aan (gepercipieerde) misstanden, zoals oneerlijkheid of onrecht, schendingen van sociale of ethische normen, bedreigingen van de persoonlijke of groepsidentiteit, misbruik van macht of autoriteit, en het schaden van kwetsbare individuen of groepen.
De morele basis ervan geeft ze extra kracht – ze overstijgt het domein van afwegingen en diversiteit van kleuren en smaken, en bevindt zich in het domein van het absolute goed en kwaad.
Morele verontwaardiging kan ook haar oorsprong vinden in een persoonlijk (in tegenstelling tot collectief) schuldgevoel van mensen, suggereert onderzoek door psychologen Zachary Rothschild en Lucas Keefer, gerelateerd aan vergelijkbare overtredingen die ze zelf hebben begaan of waaraan ze direct of indirect medeplichtig waren, of zelfs voor algemene morele gebreken.
Het uiten van verontwaardiging kan een gevoel van morele superioriteit opwekken of verkondigen, en zo een positiever zelfbeeld verwezenlijken.
De nadelen (en voordelen) van verontwaardiging
Als reactie op een situatie kunnen sterke emoties zoals verontwaardiging elke neiging uitschakelen om de context onbevooroordeeld te onderzoeken. Van redeneren komt er niet veel in huis, behalve dan misschien in de vorm van gemotiveerd redeneren: we redeneren achterstevoren vanuit onze emotie en leiden er zo een plausibele oorzaak voor af, één enkele interpretatie waarbij we alle andere gewoon niet in overweging nemen. Zo rechtvaardigt onze verontwaardiging zichzelf.
In het International Handbook of Anger bespreekt een hoofdstuk van psycholoog Paul Litvak en collega’s verschillende manieren waarop woede (een hoofdcomponent van verontwaardiging) onze besluitvorming kan hinderen.
Ze kan zowel sociale effecten hebben (meer vooroordelen tegen relevante buitenstaanders, met name degenen die de vermeende verontwaardiging veroorzaken), als cognitieve effecten (een sterke neiging om oorzakelijke verbanden te zien en de vinger te wijzen, selectieve aandacht voor stimuli die congruent zijn met de verontwaardiging, en een voorkeur voor heuristisch denken over meer bewust, weloverwogen redeneren).
Verontwaardiging is bovendien een emotie die zich bijzonder gemakkelijk laat verspreiden via sociale media, suggereert onderzoek door psycholoog Molly Crockett: er zijn amper kosten verbonden aan het uiten ervan en het is gemakkelijk om een ontvankelijk publiek te bereiken. Dit verhoogt de kans dat een bericht viraal gaat, wat de bedenker een goede reputatie oplevert in de ogen van het publiek.
Onderzoek door psycholoog William Brady en collega’s bevestigt dit: de auteurs stelden vast dat berichten die een situatie in moreel-emotionele taal beschreven 20% meer kans hadden om gedeeld te worden, vooral binnen ideologische groepen.
Twee geciteerde voorbeelden, illustratief voor beide kanten van het debat rond het homohuwelijk: "Het homohuwelijk is een duivelse, kwaadaardige leugen die erop gericht is onze natie te vernietigen" en "Nieuw mormoons beleid sluit kinderen van ouders van hetzelfde geslacht uit – deze kerk wil kinderen straffen? Dat kan toch niet!?! Schande".
Even terugspoelen
Het is niet moeilijk om in te zien hoe verontwaardiging en de talrijke manieren waarop ze onze besluitvorming en ons gedrag kan beïnvloeden, veel van de commotie kan verklaren rond zowel de openingsceremonie van de Olympische Spelen in Parijs als de toespraak van Trump.
Het verhaal rond de persoon van Trump als aspirant-autoritair mag dan wel congruent zijn met uitspraken als "Over vier jaar hoef je niet meer te stemmen, dan hebben we het zo goed geregeld dat je niet meer hoeft te stemmen", maar het is minstens intellectuele luiheid en misschien wel schuldige nalatigheid om de context waaruit deze fragmenten zijn gelicht niet te verifiëren.
Als je amper een paar minuten terugspoelt, zie je dat hij het had over de noodzaak voor zijn christelijke achterban massaal te komen stemmen om het (naar verluidt) grote aantal vervalste stembiljetten te compenseren, en over zijn intentie om stappen te ondernemen om verkiezingsfraude te elimineren, en niet over het afschaffen van verkiezingen. Aanvechtbaar, beslist, maar niet echt reden voor verontwaardiging.
Op dezelfde wijze kan een diepe afkeer van drag queens en queerness in het algemeen ertoe hebben geleid dat sommigen een bepaald deel van de ceremonie zagen als een schokkende parodie op Leonardo Da Vinci's muurschildering Het Laatste Avondmaal, een parodie die de spot dreef met het christelijke geloof.
Door hun verontwaardiging zagen ze wellicht elementen over het hoofd die toch niet helemaal klopten, zoals de aanwezigheid van meer dan twaalf 'apostelen' en zelfs van de Grieks-Romeinse god van het bon-vivantisme Bacchus, of de gelijkenis met andere kunstwerken, met name Het Feest der Goden van Jan van Bijlert (waar Bacchus wel op voorkomt, in tegenstelling tot Da Vinci's Laatste Avondmaal).
De voorstelling in kwestie was misschien niet naar ieders smaak, maar het feitelijke bewijs van godslastering is nogal dun. Met verontwaardiging als uitgangspunt echter, in plaats van als een weloverwogen conclusie, kwam de socialemedia-kar in geen tijd op gang. Wie de verontwaardiging deelde sprong vrolijk mee aan boord, van de verkiezingscampagne van Kamala Harris tot bisschop Robert Barron.
Een krachtig koppel
Verontwaardiging kan beslist een positieve, constructieve emotie zijn, die in staat is om heilzame sociale verandering teweeg te brengen door middel van collectieve actie, stellen psycholoog Victoria Spring en collega’s in The Upside of Outrage. Voorbeelden die voor de geest komen zijn de val van de Berlijnse Muur of de omarming van het homohuwelijk in veel landen.
Maar als verontwaardiging leidt tot een impulsieve reactie, waarbij elke weloverwogen gedachte wordt uitgeschakeld, leidt het al te vaak tot collectieve, misplaatste knee-jerk reacties die gebaseerd zijn op een verkeerd begrip, een verkeerde interpretatie of een verkeerde kadering van een situatie.
In het minst erge geval maken we onszelf daarmee belachelijk. Maar het kan ook onnodig polarisatie aanwakkeren en zelfs leiden tot geweld, zoals bij de rellen in het Verenigd Koninkrijk eerder deze week na de dodelijke steekpartij bij een dans- en yogales, aangewakkerd door speculatieve en onjuiste geruchten op sociale media (dat de dader een moslimvluchteling was).
Misschien kan de impulsieve dominantie van de emotie van verontwaardiging worden getemperd door een andere emotie: nieuwsgierigheid. Die kan ons stimuleren om op zoek te gaan naar kennis en begrip, zodat we een nuchter, verstandig oordeel kunnen vellen en op de juiste manier kunnen reageren.
Deze twee emoties vormen samen een krachtig koppel. Maar terwijl nieuwsgierigheid zonder probleem op zichzelf kan staan, is het toch een goed idee om ervoor te zorgen dat verontwaardiging altijd in het gezelschap is van zijn nieuwsgierige partner.