Mijn leeftijd is dusdanig dat ik nog steeds het zichtbare kenmerk van mijn pokkenvaccinatie heb, hoewel de tand des tijds zijn best heeft gedaan om het litteken te doen vervagen.
(Toentertijd kregen jongens hun vaccinatie aan de buitenkant van hun bovenarm, terwijl dat bij meisjes aan de binnenkant was, omdat men aannam dat dit voor hen belangrijker was wanneer ze later topjes zouden dragen die hun armen tot aan de schouder blootstelden. O tempora ...)
Dat kleine litteken was natuurlijk ook een gelegenheid voor nieuwsgierige kinderen om te vragen waarom we dat hadden, en veel ouders – zoals ook de mijne – zullen daarop het doel en de voordelen van vaccinatie hebben uitgelegd. Dankzij massale vaccinatie was de uitroeiing van de ziekte amper tien jaar later een feit, die in mijn jeugdige geest de buitengewone kracht ervan bevestigde. Vaccinatie was zo goed als een mirakel, en een onvoorwaardelijke must.
Een stap te ver
Maar is dat wel zo? Enkele dagen geleden tweette de econoom Bryan Caplan dat hij het aanbod van zijn arts voor een tetanusbooster had geweigerd, op basis van het feit dat er niet meer dan twee Amerikanen per jaar aan doodgaan (dat is 1 op meer dan 150 miljoen, of ongeveer de helft van de kans om gedood te worden door een asteroïde).
Het leverde vele honderden reacties op, waarvan vele denigrerend, zoals "Mijn vlieginstructeur sprak tegen me alsof ik een kind was toen ik een parachute weigerde. Uit een vliegtuig springen veroorzaakt slechts een handvol doden per jaar!", en "Je bent net gezakt voor een intelligentietest en hebt dat met ons gedeeld".
Deze geringschattende reacties vinden wellicht hun oorsprong in een sterke pro-vaccinatie overtuiging (zoals die waarmee ik opgroeide, want vaccins hadden me niet alleen behoed tegen de pokken, maar ook tegen vele andere gevaarlijke ziekten – al kreeg ik wel nog de mazelen!)
En dat parachute-tegenargument dan, dat suggereert dat het precies aan vaccinatie te danken is dat niet eens drie Amerikanen per jaar sterven aan tetanus? Volgens het Amerikaanse Center for Disease Control and Prevention (CDC) heeft zowat 63% van de bevolking de afgelopen tien jaar een booster gekregen. Dat betekent dat meer dan een derde of meer dan 100 miljoen Amerikanen onbeschermd zijn (en aangezien de CDC-statistieken gebaseerd zijn op zelfrapportage, is dit waarschijnlijk zelfs een onderschatting).
De vaccinatiestatus van de andere twee derde is niet relevant, omdat tetanus geen besmettelijke ziekte is. Het is ook leerzaam om op te merken dat het aantal tetanusgevallen (niet enkel de overlijdens) in de VS rond de 25 per jaar schommelt, wat ongeveer 1 op 4,6 miljoen is op een niet-gevaccineerde bevolking van ruwweg 115 miljoen (vergelijkbaar met het risico om het leven te komen bij een verkeersongeluk tijdens een autorit van tachtig kilometer).
Zoals het een goed econoom (die overigens helemaal niet tegen vaccinatie is) betaamt, keek Caplan ook naar de kosten en baten en vond dat het argument van de dokter tekortschoot vanwege ongecijferdheid. Zoals hij een korte blogpost over dit onderwerp afsluit: "Als je het wiskundig bekijkt, verandert, wanneer je de getallen wijzigt, vaak ook het juiste antwoord", en "Als artsen je aansporen om lijden te ondergaan, controleer dan de cijfers, want dat zullen zij waarschijnlijk niet doen".
Het kwam me voor dat er meer dan een klein beetje ironie zat in de manier waarop degenen die kritisch en minachtend reageerden op Caplans tweet net zo dogmatisch bleken te zijn als antivaxers (in de perceptie van wie pro-vaccinatie is).
Vaccineren is goed – heel goed zelfs, in sommige gevallen – maar dat pleit het niet vrij van kritische invraagstelling. De reacties leken een geval te zijn van overhaaste veralgemening ("vaccins zijn goed in sommige gevallen, dus zijn ze altijd goed") en gemotiveerd redeneren ("iemand die vaccinatie weigert moet een onbekwaam denker zijn, dus Caplans redenering is gebrekkig", en "vaccinatie is goed, dus een argument dat het tegenspreekt moet fout zijn").
Sterke (voorwaardelijke) overtuigingen
Je bespeurt in deze houding zonder veel moeite op zijn minst een vleugje overmoed en neerbuigendheid. Die vinden zeer waarschijnlijk hun oorsprong in een sterke opinie, geworteld in een (vermeende) rationele basis, die nog wordt versterkt door bijkomende factoren.
Aangezien dit alles zich afspeelde op wat de meeste mensen nog steeds Twitter noemen, algemeen bekend als een tribale omgeving, biedt een bericht als dat van Caplan mogelijkheden om reputatiepunten te scoren bij gelijkgestemde pro-vaccinatie evangelisten.
Je krijgt meer krediet voor het afkraken van een schijnbaar afwijkende mening dan voor een kritische houding, waarbij je je oprecht afvraagt of de andersdenkende misschien een punt zou kunnen hebben. Laten zien dat je gelijk hebt voelt goed, en dat te doen in de (virtuele) aanwezigheid van gelijkgestemde individuen des te meer.
Dit heeft ook een individuele dimensie. Een sterke overtuiging die je al sinds je kindertijd aanhangt en die keer op keer wordt bevestigd, wordt stilaan een deel van je identiteit. Een ogenschijnlijke bedreiging, vooral van iemand met zoveel invloed als Bryan Caplan, kan een intense reactie uitlokken, een drang om die overtuiging te verdedigen.
Al met al niet zo best, helaas. Een dogmatische pro-vaccinatie houding kan neerbuigend overkomen en mensen vervreemden die nog onzeker zijn of zoekende naar dieper inzicht. Het kan er ook toe leiden dat gematigde ‘vaccinatiesceptici’ hun twijfels aanscherpen tot een regelrechte antivaccinatiehouding. Een gammele redenering kan de persoonlijke geloofwaardigheid schaden én die van de wetenschap rond vaccinatie: dogma's worden terecht gezien als antithese van wetenschappelijk denken.
Sterke overtuigingen hebben de neiging om intellectuele nederigheid te onderdrukken, net zoals iemand in een sterke machtspositie het typisch niet vanzelfsprekend vindt om bescheiden te zijn. Een mentaliteit cultiveren die de grenzen van je kennis erkent is een goed uitgangspunt, net als het vermijden van een absolutistisch standpunt ten voordele van het innemen van een meer genuanceerd standpunt in het algemeen.
De futurist Paul Saffo schreef ooit een essay (dat van zijn website is verdwenen, maar dat gelukkig is gerecupereerd door de Waybackmachine), waarin hij pleit voor Sterke meningen die zwak worden vastgehouden.
Dat betekent ervoor zorgen dat je meningen duidelijk en specifiek zijn, zo overtuigend mogelijk en stevig onderbouwd met bewijsmateriaal. Maar het betekent ook er klaar voor te zijn om ze in vraag te laten stellen en ze in te ruilen voor een betere opinie, of om de reikwijdte ervan in te perken om overgeneralisatie te voorkomen.
En vooral: er niet aan gehecht raken en niet toelaten dat ze je gaan bepalen als persoon. Opinies maken best geen deel uit van je identiteit.
Een verstandige manier om te helpen met het "zwak vastgehouden" deel is de mogelijke beperkingen van je overtuigingen expliciet te benoemen en te erkennen. Het is verstandig om keuzes te vermijden die nooit in twijfel worden getrokken en – wanneer nieuwe omstandigheden daarom vragen – worden teruggedraaid, door van tevoren te bepalen wat die nieuwe omstandigheden zouden kunnen zijn.
Op dezelfde manier kunnen we nagaan wanneer vaccinatie misschien niet de no-brainer is waarvan we overtuigd zijn. In dit geval zouden we kunnen zien dat onze overtuiging rust op de besmettelijkheid van de ziekte en de incidentie ervan. Zo voorkomen we het absolutistische denken waardoor we ons vastklampen aan onjuiste overtuigingen en meningen.
Samen met dit principe is het verstandig om altijd kosten én baten in overweging te nemen. We kunnen er wel van overtuigd zijn dat een van beide overheerst, maar dat moet onderbouwd zijn, en geen kwestie van geloof.
Je enkel laten leiden door de mogelijke (misschien zeer kleine of zelfs denkbeeldige) nadelen van vaccinatie kan irrationeel zijn, maar dat geldt ook voor wie zich uitsluitend richt op de mogelijke (misschien zeer kleine of zelfs denkbeeldige) voordelen.
Punten scoren is gemakkelijk, de waarheid achterhalen kost wat meer moeite. Of dat de moeite waard is, moeten we zelf bepalen.
