In De Standaard van 14/11/2024 schrijft senior writer Ruben Mooijman dat wie regels minacht niet geschikt is om ze te schrappen. Daarmee doelt hij op de opdracht van Elon Musk om de Amerikaanse overheid efficiënter te maken. Daar tegenover staat dat Musk overhoopligt met een aantal overheidsinstituten, omwille van zijn plannen met Tesla. Mooijman besluit terecht: “Het zou wel eens kunnen dat willekeur, favoritisme en zakelijke overwegingen voorrang zullen krijgen op het algemeen belang.” Dit besluit geldt niet enkel voor het Amerika van Donald Trump. Ook in ons land zijn er duidelijke aanwijzingen voor dezelfde bedreiging. Het is de voornaamste vraag in het huidige politiek klimaat: hebben willekeur, favoritisme en zakelijke overwegingen ook bij ons voorrang gekregen op het algemeen belang?
Algemeen belang
Een duidelijk antwoord krijg je wanneer je naar justitie kijkt. Het is de opdracht van justitie om te beslissen wanneer beide elementen -het privé en het algemeen belang- met elkaar in conflict komen. De justitieminister geworden zakenadvocaat Koen Geens maakte van de rechtbank van koophandel een ondernemingsrechtbank. Door de wet op de “continuïteit van de onderneming” gaat het belang van de onderneming en dat van de aandeelhouders voor op dat van de schuldeisers. Schuldeisers zien hun geld verdwijnen om de wankele onderneming van het failliet te redden.
Dankzij de afkoopwet kunnen grote fraudeurs ook hun schuld afkopen. Geens wou zelfs een Brussels High Court, een door de grondwet verboden uitzonderingsrechtbank, waarin zakenadvocaten hun zaken konden regelen. Bovendien moest het ook allemaal ”vertrouwelijk” gebeuren, niet zichtbaar voor de burger. Het is niet voor niets dat Bart De Wever Koen Geens zijn “compagnon de route” noemde. Beiden zorgden zij voor de voortzetting van de door het duo Verhofstadt-Vande Lanotte ingezette uitverkoop van het algemeen belang waarbij onze kroonjuwelen werden verpatst en het zilverfonds dat onze pensioenen moest veiligstellen een lege doos bleek.
Hoewel Bart De Wever het wat beschaafder doet, verschilt zijn politiek niet wezenlijk van de aanpak van president-elect Trump. Ook De Wever rijdt voor de ondernemers, de havenbazen en de chemiereuzen. De Vlaamse regering wordt geleid door een ondernemerszoon die ook de sociale woningbouw aan de privé wil verkopen. Matthias Diependaele had recent een meeting in Middelburg met de Nederlandse provincies voor een “duurzame economische ontwikkeling”. Hij slaagde er in het verzet tegen de bouw van de ethaankraker van Ineos te schorsen. Annick De Ridder, de muts van havenbaas Huts, werd minister van Mobiliteit, Openbare Werken, en Havens. Els van Doesburg (N-VA), schepen bevoegd voor wonen, houdt zich klaar om als vervangend burgemeester de parel van het Antwerps socialisme, het Zorgbedrijf, aan de privé te verpatsen.
Belangenvermenging
Omdat media er regelmatig over berichten weet iedereen dat belangenvermenging in de samenwerking tussen vele gemeentebesturen en bouwpromotoren een fenomeen is. “Vergunningenwaakhond keldert zes op de tien aangevochten projecten” (De Tijd 5/08/2023). Hoe zou dat komen? “Bijna de helft van alle gemeentelijke diensten Stedenbouw vermoedt dat er sprake is of was van een belangenconflict in het beleid, zo blijkt uit een anonieme rondvraag.”
Vooral bij kleinere gemeenten is er frustratie. Afhankelijk van de politieke strekking worden dossiers geweigerd of vergund. De ambtenaren verwijzen daarvoor in de eerste plaats naar vriendjespolitiek. “Ze stellen vast dat familieleden van politici soms een vergunning krijgen voor bepaalde bouwplannen, terwijl andere gelijkaardige plannen tegengehouden worden. Of dat een bouwopdracht in de gemeente naar een bevriende projectontwikkelaar of architect gaat” (De Standaard 04/08/2023). Acht van de tien burgemeesters hebben linken met de immobiliënsector. Verklaringen van ambtenaren leren dat de enveloppen tussen de plannen zitten. Bijna een op de drie door de Raad voor Vergunningsbetwistingen vernietigde beslissingen is er een van de provincie Antwerpen.
Het is de opdracht van het openbaar ministerie om, wanneer er ook strafbare feiten bij gepleegd worden, deze te vervolgen. In oktober 2022 werd de gemeente Staden na de doorlichting door Audit Vlaanderen door de Vlaamse overheid onder verscherpt toezicht geplaatst en in maart 2024 besliste het West-Vlaamse parket om burgemeester Franscesco Vanderjeugd, na afronding van het onderzoek, voor de rechter te dagen voor belangenvermenging.
Volgens een rapport van Audit Vlaanderen heeft Ward Vergote (VISIE), burgemeester van Moorslede, zich "in een staat van belangenvermenging" geplaatst. Veerle Heeren schond meerdere malen het beroepsgeheim en medisch geheim door persoonlijke dossiers van Truienaren door te sturen naar een externe firma, die haar verdediging in de Truiense gemeenteraad moest voorbereiden. Nieuw onderzoek van Audit Vlaanderen spreekt mogelijk over belangenvermenging van Meulebeekse burgemeester Dirk Verwilst.
Cocaïne en vastgoed
Het journalistiek medium Apache maakte over de mogelijke belangenvermenging in Antwerpen een artikelenreeks waarin de feiten duidelijk werden aangegeven. Het werd ook erg zichtbaar door het fornuisfilmpje waarin de vriendschapsbanden tussen de burgemeester en zijn metgezellen en de bouwpromotor Van Der Paal visueel werden. Tom Cochez en David Leloup schreven er ook het boek De Vrienden van het Vastgoed over.
In de recentste berichtgeving brengt Apache nog meer en andere elementen aan. “Gebruikte Bart De Wevers favoriete bouwpromotor Erik Van der Paal een vennootschap achter Land Invest Group om inkomsten uit cocaïnehandel wit te wassen? Een recent vonnis over een grote speler binnen de Antwerpse cocaïnemaffia werpt nieuw licht op een dossier dat Apache eerder op tafel legde. Waarom besliste het parket om de lijn cocaïne-vastgoed-politiek niet te onderzoeken, terwijl de antiwitwascel CFI daarover informatie op een dienblad aanreikte?
Het verhaal kort samengevat: ondanks de duidelijke tip van de antiwitwascel over witwas van inkomsten uit criminele activiteiten, heeft het parket nagelaten een onderzoek te voeren naar de herkomst van het geld van Land Invest. De rechtbank oordeelde dan ook dat “een enkele verwijzing naar ‘niet-concrete’ informatie niet volstaat om te oordelen dat op grond van feitelijke gegevens elke legale herkomst of oorsprong kan worden uitgesloten”.
In de dossiers over mogelijke belangenvermenging tussen de burgemeester van Boechout en twee lokale promotoren verzet het Antwerpse parket zich bovendien tegen de actie van een burger en raadslid die tot doel heeft zowel de audits van Audit Vlaanderen als drie dossiers over mogelijke corruptie voor de strafrechter te brengen. Daarbij gebruikt het parket beweringen die in flagrante tegenspraak zijn met de inhoud van de dossiers. Het parket beweert immers dat de daders onbekend zijn gebleven. Zij werden nochtans door de onderzoeksrechter persoonlijk gehoord. Het parket houdt ook voor dat er een tekort aan bewijzen is. Het verslag van Audit Vlaanderen staat er evenwel bol van. Het gaat over het eigen e-mailverkeer tussen de burgemeester en de promotoren waaruit de schending van het beroepsgeheim en de belangenvermenging niet kan worden ontkend. Om de betrokkenheid van bekende advocaten niet te moeten aanpakken wordt ook het beroepsgeheim van de advocaat verkeerdelijk aangewend om de verdachten niet in verdenking te moeten stellen.
Antwerpen
Terwijl andere procureurs hun werk doen met betrekking tot het fenomeen belangenvermenging roept de houding van de Antwerpse procureur ernstige vragen op. Waarom worden de dossiers niet in openbare zitting voor de strafrechter gebracht? Is het niet zijn opdracht om dat voor het algemeen belang net wél te doen? Wat kan er misgaan wanneer het recht van de burger om zich tot de strafrechter te wenden wordt geëerbiedigd? Is de behandeling in openbare zitting waarin iedere procespartij zijn zeg kan hebben, en de burgers ook kunnen zien hoe recht wordt gedaan, niet de beste waarborg tegen willekeur, favoritisme en zakelijke overwegingen?
Een rechter heeft onschendbaarheid voor de inhoud van zijn vonnis. De vervolgingsambtenaar die de procureur is, heeft niet dezelfde immuniteit. Hij staat onder het gezag van de justitieminister en die kan hem het bevel geven om te vervolgen. De procureur is ook verplicht de richtlijnen van de minister over het strafrechtelijk beleid uit te voeren. Dat tilt het fenomeen van de belangenvermenging naar het hoogste niveau: wat doet het beleid om het fenomeen corruptie te bestrijden?
In juni 2016 gaf een verslag van het CFI, de antiwitwascel, een goed inzicht in wat er in ons land gebeurt met crimineel geld:
Corruptiebestrijding loopt mank
In 2017 meldde de CFI 1.192 nieuwe dossiers bij de gerechtelijke overheden wegens ernstige aanwijzingen van witwassen of financiering van terrorisme, voor een totaalbedrag van 1.108,68 miljoen EUR. In Brussel leidden de 1.570 overgemaakte dossiers tot 18 veroordelingen, in Antwerpen van de 790 overgemaakte tot 14, het Federaal parket slaagde erin van de 423 dossiers 8 veroordelingen te maken, in Dendermonde kwam er van de 191 dossiers geen enkele veroordeling, en van de in totaal 5.354 overgemaakte dossiers eindigden er 53 met een veroordeling.
In het evaluatieverslag van de GRECO (Groep van Staten tegen Corruptie) van 28 maart 2014 wordt aangegeven waar de echte problemen zitten. De GRECO werd 25 jaar terug opgericht in de schoot van Raad van Europa om de lidstaten te helpen bij de bestrijding van corruptie. In het verslag lezen we:
In 2018 maakte GRECO een tussentijds verslag over preventie van corruptie ten aanzien van parlementairen en rechters. Daarin stelde de groep vast dat van de vijftien aanbevelingen die twee jaar eerder werden gelanceerd, België er geen enkel voldoende in de praktijk heeft gebracht. Slechts vier keer gebeurde dat gedeeltelijk, in de overige gevallen helemaal niet:
“Om het vertrouwen van de burger in justitie te herstellen, moeten we een gemeenschapsgerichte justitie creëren die rekening houdt met de behoeften van een samenleving”. Dat zei Antwerps procureur-generaal Guido Vermeiren bij de opening van het gerechtelijk jaar in zijn eerste mercuriale.
Om vertrouwen te herstellen en te winnen, is volgens de procureur-generaal ook de bereidheid om antwoorden te geven cruciaal. “Uitleggen waarom bepaalde beslissingen zijn genomen, luisteren naar de maatschappelijke kritiek en erkennen wanneer er procedure- of andere fouten zijn gemaakt en aangeven welke lessen eruit getrokken worden en welke acties worden genomen. Justitie kan op die manier een helende kracht hebben, tonen dat ze verantwoordelijkheid neemt.”
De procureur-generaal weet dus precies wat er in zijn rechtsgebied moet gebeuren.
