Hoe cliëntelisme ons sociaal beleid ondermijnt

De VRT zond op 19 november 2024 een reportage van Pano uit, waarbij reporters op undercoveronderzoek trokken bij het OCMW van Anderlecht, na enkele tips van maatschappelijk assistenten. Ze komen te weten dat het sociaal onderzoek volledig vierkant draait. Er is onvoldoende controle, huisbezoeken worden amper nog uitgevoerd. Het gevolg is volgens hen dat veel cliënten steun komen vragen én krijgen, hoewel ze daar helemaal geen recht op hebben.

Pano neemt de proef op de som en stuurt twee studenten undercover naar het OCMW. Zij hebben geen recht op steun, maar gaan toch een gokje wagen. Een van de studenten is tijdens haar intakegesprek getuige van een geval van agressie op het OCMW. Ze krijgen beiden onterecht een leefloon, waarbij opvalt dat de wettelijke beslissingstermijn schromelijk overschreden wordt. Er wordt in geen van beide gevallen een huisbezoek afgelegd, de dossiers worden op geen enkele manier opgevolgd.

De meest frappante vaststelling is de verklaring van de sociaal werkers dat cliëntelisme welig tiert. Uit de reportage blijkt dat vele cliënten maanden moeten wachten op een beslissing of een leefloon, maar er is een achterpoortje voor wie goed op de hoogte is. Vele cliënten weten intussen dat ze rechtstreeks contact kunnen opnemen met de OCMW-voorzitter om hun dossier in een stroomversnelling te doen krijgen.

Zowel oud-voorzitter Mustapha Akouz als huidig voorzitter Lotfi Mostefa, beiden van PS, komen in het vizier. Maatschappelijk assistenten zien alles met lede ogen toe: ze krijgen top-downinstructies van het bestuur om leeflonen toe te kennen, hoewel dat tegen hun adviezen of vaststellingen in het sociaal onderzoek ingaat.

De gevaren van politisering

Laat duidelijk zijn dat Anderlecht een extreem geval vormt en hopelijk ook het enige geval is waar de situatie zo schrijnend is. Maar het valt ook op dat er verschillende zwakheden in het systeem zitten, die – als ze allemaal gecombineerd worden – tot een absoluut hoogtepunt komen in Brussel.

Ik heb het altijd een vreemde keuze gevonden om politici beslissingsmacht te geven bij sociale hulpverlening. We sturen hiermee het signaal dat de expertise van maatschappelijk werkers ondergeschikt is aan de anekdotische levenservaringen van bestuursleden. Beeld je in dat je je van een comité van politici zou moeten verantwoorden bij de aanvraag van je werkloosheids- of arbeidsongeschiktheidsuitkering.

Waarom dat bij mij altijd gewrongen heeft, wordt nu op pijnlijke manier duidelijk: electoraal gewin en politiek gekonkelfoes staan haaks op een kwaliteitsvolle dienstverlening. Vanuit de insteek om lokale besturen autonomie te geven in het lokaal sociaal beleid, wordt willekeur de norm. Het is ook een publiek geheim dat de verschillende behandelingen tussen OCMW’s onderling onverantwoordbaar groot zijn (al heeft dat zeker ook andere oorzaken dan de politisering binnen het OCMW).

Winmodel van Vlaams Belang

Mijn eigen ervaring binnen het OCMW sterkt mij in de overtuiging dat de meeste politici die beslissingen moeten nemen in individuele cliëntendossiers dat met de nodige ijver en zorgvuldigheid doen. Maar bij de gemeenteraadsverkiezingen houden maatschappelijk assistenten altijd wel wat hun hart vast: hoe zal het nieuwe bestuur eruitzien en welke accenten zullen zij leggen?

George-Louis Bouchez (MR) trekt alvast voorbarige conclusies. Aan VRT laat hij het volgende weten: “We staan ​​op de rand van de afgrond en sommigen blijven geld verspillen. En denk niet dat dat alleen bij het OCMW van Anderlecht het geval is. Dat is het geval in veel linkse steden.”

Zonder verpinken plaats hij het voorval in Anderlecht in een frame over de verschillen tussen links en rechts. Hij gaat hierdoor voorbij aan een onoverzienbare berg van complexe oorzaken en gevolgen die tot de situatie in Anderlecht geleid hebben.

Het is bijzonder kwalijk dit uitsluitend als een links probleem te zien, want ironisch genoeg gebeurt het momenteel ook al aan rechterzijde: cliëntelisme is namelijk helemaal terug van weggeweest. De aandachtige burger zal immers al opgemerkt hebben dat ook Vlaams Belang, en meer bepaald Forza Ninove, voluit de kaart van gunstenpolitiek trekt.

Uit het boek Niet alles, maar veel begint bij luisteren van Dominique Willaert en de reeks Wij zijn van Nienof van Diederik Van den Abeele blijkt ontegensprekelijk dat Guy D’haeseleer en trawanten al geruime tijd bezig zijn met het uitdelen van cadeautjes.

Jarenlang heeft D’haeseleer zijn netwerk van trouwe stemmers opgebouwd. Hij “luistert” naar hen, maar wat in werkelijkheid gebeurt, is dat hij hun stem afkoopt. Door het geven van eetfestijnen, uitstapjes naar pretparken, gratis voedselpakketten, advies op zitdagen en nog veel meer.

Hij creëerde hierdoor een staat naast een staat voor zijn “eigen volk” – lees: zijn eigen kiespubliek. En vergis je niet: na al die jaren kent hij zijn eigen kiespubliek nu door en door, bij naam of bij gezicht.

Wie een minimum aan analytisch denkvermogen aan de dag kan leggen, kan de bui al van ver zien hangen. D’haeseleer heeft in Ninove een absolute meerderheid behaald en de partij zit nu ook in het OCMW aan de knoppen. Dankzij Pano weten we nu immers dat een bestuur veel macht kan hebben binnen het OCMW.

Het programma van Forza Ninove maakte al duidelijk dat zij sociale voordelen willen verbinden aan de kennis van het Nederlands. Het “eigen volk” zal dus voorrang krijgen, terwijl voor de anderen een sociaal bloedbad dreigt. Wie zich afvraagt of het wel echt zo ver zal komen – we leven per slot van rekening toch in een rechtstaat? - wil ik waarschuwen.

Een onwettige OCMW-beslissing blijft bestaan tot ze door de rechtbank verbroken wordt. Hoewel deze procedure relatief laagdrempelig en gratis is voor OCMW-cliënteel wringt hier net het schoentje. Het is namelijk een doelpubliek dat erom bekend staat niet bepaald mondig te zijn, noch vlot zijn weg te vinden naar de juiste kanalen.

Onderbescherming werd ook uitvoerig belicht in de Pano-reportage. Mijn vrees is dat de bevoordeling van het eigen kiespubliek door Forza Ninove nu ongestoord ingang zal vinden in de plaatselijke OCMW-hulpverlening, met alle gevolgen van dien. 

Weeffouten in systeem

Ik hoop dan ook vurig dat de Pano-reportage een aantal mensen in de juiste positie wakker zal schudden. Politici fulmineren alvast tegen de pers en op sociale media en er komt stilaan parlementaire opvolging op gang in de bevoegde commissie, maar ik vrees dat de hele kwestie tussen de spleten van twee elkaar opvolgende regeringen zal vallen.

En zelfs als het de nodige aandacht krijgt, zal het nog lang duren alvorens er echt structurele verandering plaatsvindt. Bovendien dreigt het risico dat door steekvlampolitiek de regelgeving alleen maar strenger zal worden, waardoor de cliënt nog meer de dupe wordt van een falend beleid.

Het probleem beperkt zich niet tot één gemeente of één politieke kleur, maar toont weeffouten in ons systeem aan waar we dringend werk van moeten maken. Dat vraagt niet alleen politieke moed, maar ook een breed maatschappelijk debat over hoe we de meest kwetsbaren in onze samenleving behandelen.

Zonder hervormingen blijft het risico op cliëntelisme en ongelijkheid toenemen. Laten we lessen trekken uit de situatie zonder de moed te verliezen, om mee te werken aan toekomstgerichte oplossingen die zowel recht doen aan de regels als aan de menselijke waardigheid van mensen in armoede.