De Belgische staat ondersteunt religies en andere overtuigingen, zoals vastgelegd in artikel 181 van de Grondwet, dat mogelijk herzien moet worden. Volgens onze bronnen vertegenwoordigt de financiering voor de uitvoering van dit artikel 2% van het totale budget van de staat.
Dit voorstel baseert zich onder meer op het Franse model, dat een sterkere scheiding tussen kerk en staat voorstaat. En voorts op het model dat ik summier heb toegelicht tijdens mijn getuigenis op 27 november 2023 voor de federale parlementaire onderzoekscommissie voor slachtoffers van seksueel misbruik, ingebegrepen door de kerk. In dit voorstel zal de burger voortaan op zijn jaarlijkse belastingaangifte de overtuiging van zijn keuze aanduiden.
Dit voorstel houdt rekening met het feit dat de federale onderhandelaars besparingen willen doorvoeren. Daarom bepleit het om het percentage van de financiering voor overtuigingen te verlagen naar 1% en een proportionele verdeling toe te passen op basis van de demografische realiteit van de overtuigingen in België.
De huidige verdeling van de subsidies door de Belgische staat komt niet meer overeen met de demografische realiteit van de geloofsovertuigingen in België. De Katholieke Kerk ontvangt momenteel 80,6% van de subsidies, terwijl het aantal katholieken in België volgens Statbel nog slechts 50% van de bevolking is.
Het secularisme in al zijn vormen ontvangt 15,9% van de subsidies, maar vertegenwoordigt volgens de meest recente gegevens 33% van de bevolking. Dit creëert een aanzienlijk onevenwicht in de publieke financiering.
Noodzakelijke herziening
De huidige verdeling van de subsidies weerspiegelt niet meer de demografische realiteit van de overtuigingen in België. Terwijl de Katholieke Kerk nog steeds het grootste deel van de publieke middelen ontvangt, is het aantal actieve gelovigen sterk gedaald. Daarentegen zien overtuigingen zoals secularisme, die veel minder subsidies ontvangen, hun aantal volgelingen toenemen.
De spirituele dimensie van overtuigingen moet niet alleen worden beschermd door het subsidiesysteem. Gelijkheid tussen overtuigingen moet een prioriteit zijn. Alle overtuigingen, religieus of niet, dragen immers bij aan de culturele en maatschappelijke diversiteit van onze samenleving. Het is cruciaal dat het subsidiesysteem alle overtuigingen respecteert, zodat geen enkele overtuiging, ongeacht haar grootte, buiten beschouwing wordt gelaten.
Het is essentieel de spirituele dimensie van overtuigingen te erkennen, omdat deze bijdraagt aan het welzijn van hun aanhangers en aan de sociale cohesie. Dit geldt zowel voor religieuze als niet-religieuze overtuigingen. De bescherming van de vrijheid van geloof en spiritualiteit is een fundamenteel element van een pluralistische samenleving, waarin het respect voor alle overtuigingen de basis is voor vreedzaam samenleven.
Hoewel atheïsten, agnosten of niet-gelovigen misschien niet noodzakelijk dezelfde waarde hechten aan spiritualiteit als religieuze gemeenschappen moet het debat over subsidies niet alleen gebaseerd zijn op spirituele overtuigingen. Het moet draaien om gelijkheid en rechtvaardigheid in de manier waarop middelen worden verdeeld, zodat alle overtuigingen op een eerlijke manier worden behandeld.
Historische krachten tegen verandering
De Katholieke Kerk beschikt nog steeds over aanzienlijke culturele invloed en institutionele macht, wat het moeilijk maakt om substantiële veranderingen door te voeren. Politieke partijen die nauwe banden hebben met religieuze gemeenschappen kunnen terughoudend zijn om hervormingen te steunen uit angst hun steun te verliezen.
Bovendien wordt het debat over het subsidiesysteem in de Belgische samenleving onvoldoende gevoerd, wegens een gebrek aan transparantie en een beperkte publieke bewustwording. Dit maakt het moeilijker om de noodzakelijke hervormingen door te voeren.
Is deze hervorming mogelijk in een volgende legislatuur? Hoewel het proces van wijziging van de Grondwet tijd kost, is het heel goed mogelijk deze hervorming toch al door te voeren tijdens de volgende legislatuur, vooral als daar brede politieke steun voor is.
De grondwetsherziening is een complex proces, maar het is haalbaar als er een brede sociale en politieke consensus bestaat voor deze hervorming. Het tijdschema zal afhangen van de politieke situatie en de sociale steun.
Verzet en oplossingen
Er zijn verschillende obstakels voor een constitutionele verandering. Religieuze gemeenschappen, evenals politieke partijen die nauwe banden met hen hebben, kunnen zich verzetten tegen deze hervormingen. Een progressieve benadering van de herziening zou kunnen helpen om de weerstand te verminderen door de veranderingen geleidelijk door te voeren in plaats van ze in één keer op te leggen.
Daarnaast zou een bredere sociale dialoog kunnen helpen om steun te krijgen. Het zou nuttig zijn om het debat uit te breiden en te focussen op de universele waarden die zowel door religies als seculiere overtuigingen worden gedeeld, zoals gelijkheid en rechtvaardigheid.
Een breder sociaal debat kan ervoor zorgen dat iedereen zich gehoord voelt en kan voldoende steun voor de hervorming garanderen. Bovendien zouden religieuze overtuigingen niet enkel gefinancierd moeten worden door publieke middelen, maar ook door privébijdragen.
Elke burger die een belastingaangifte in België invult, zou een fiscaal aftrekbare donatie aan deze religieuze overtuigingen kunnen doen onder bepaalde voorwaarden: een limiet per persoon, om witwaspraktijken te voorkomen, en een limiet op het totaalbedrag, zodat de ontvangen som het huidige budget niet overschrijdt (bijvoorbeeld een maximum van 60 miljoen euro voor de Katholieke Kerk, afhankelijk van de aangegeven voorkeuren van de bevolking).
Om te vermijden dat geloofsovertuigingen, die sneller klaar zijn met hun aanvraagdossier en goedkeuring van fondsen, zouden bevoordeeld worden tegenover laatkomers moet een dergelijk systeem er ook voor zorgen dat er niet opnieuw grote ongelijkheden ontstaan. Het systeem zou bijvoorbeeld elke vijf jaar herzien kunnen worden, afhankelijk van de evolutie van de voorkeuren van de bevolking en de verschillende geloven.
Oproep aan parlement
De herziening van het systeem van publieke financiering van religies en overtuigingen in België vereist een grondwetswijziging en is een complex en langdurig proces. Dit proces is echter haalbaar, vooral als er brede politieke steun en een breed sociaal consensus bestaat.
De paradoxale scheiding tussen kerk en staat speelt een sleutelrol in dit debat, aangezien de staat momenteel actief ingrijpt in religieuze zaken door financiering toe te kennen.
Dit debat moet niet alleen draaien om spiritualiteit, maar moet zich richten op waarden als gelijkheid, rechtvaardigheid en de neutraliteit van de staat. Door het debat via verschillende media en communicatiemiddelen te verbreden, is het mogelijk een evenwichtige benadering te vinden die zowel religies als seculiere overtuigingen respecteert.
We roepen het parlement op om dit voorstel te bespreken en de basis te leggen voor een toekomstgerichte, eerlijke, transparante en representatieve politiek voor de diversiteit aan overtuigingen in België.
