Dit artikel lees je ook in het winternummer van Apache Magazine. Je kan het online kopen of in een krantenwinkel of boekhandel in je buurt.
Hoe ziet Ventimiglia er vandaag uit? Met die vraag vertrok ik afgelopen zomer samen met fotograaf Bob Van Mol naar de Italiaanse kuststad. In 2015 zaten er tienduizenden migranten vast in Ventimiglia. Ze wilden naar Frankrijk, maar dat land hield de grens potdicht. De Italiaanse stad werd het gezicht van het failliete Europese migratiebeleid.
Begin augustus is het bloedheet in Ventimiglia. Op het eerste gezicht zijn er weinig migranten en niemand houdt ons tegen als we in de auto de grens oversteken. Op een avond komen we Filippo Lombardo tegen. Een Italiaanse man met een lange grijze baard die elke dag eten uitdeelt op een terrein langs de rivier de Roia. Zodra hij zijn camionette parkeert, komen de migranten met tientallen tegelijk uit de bosjes onder de brug tevoorschijn.
Wij kunnen als witte Europeanen makkelijk naar Frankrijk reizen, maar mensen met een zichtbare migratieachtergrond worden door de Franse grenspolitie opgepakt en terug naar Italië gestuurd waar ze onder de brug proberen te overleven. De groep is een makkelijke prooi voor mensensmokkelaars, vaak zelf eerder ook migrant.
Na de voedselbedeling neemt Filippo ons mee naar het station. Tot onze verbazing zien we zwarte jongens op glimmende sneakers elke argeloze passant aanklampen en geld afhandig maken.
Steeds meer Schengen-landen voeren grenscontroles in aan de binnengrenzen van Europa. Na Ventimiglia weet ik dat het niet tot minder migratie leidt, wél tot schrijnende situaties waar gewetenloze passeurs veel geld aan verdienen.
Het thema migratie roept steeds meer weerstand op, zei laatst iemand tegen mij. Kies een ander onderwerp om je in te verdiepen. Misschien heeft de raadgever gelijk. Maar is het niet juist mijn taak als journalist om over wanbeleid en misbruik te blijven schrijven? Ook als veel mensen liever een andere kant opkijken.
Lees onze scherpste stukken van het voorbije jaar op apache.be/scherp2024
In de centrale hal van het station van de kuststad Ventimiglia in het noorden van Italië kijkt een zwarte vrouw aarzelend om zich heen. Ze draagt opvallend veel kleren voor een warme zomeravond. Op haar rug hangt een rode rugzak. Haar ogen zijn voortdurend gericht op de mobiele telefoon in haar rechterhand. Met haar vrije linkerhand trekt ze haar hoofddoek wat verder over haar voorhoofd.
Vanuit het niets komen twee mannen haar kant op. Ze dragen felgekleurde sneakers, T-shirts van Nike en witte Airpods. Op de heup van de grootste bungelt een tasje van Gucci. Ze spreken de vrouw aan en wijzen naar de uitgang van het station.
Kwaad beent Filippo Lombardo op het groepje af. “Maak dat je wegkomt”, roept de 70-jarige Italiaan met lange grijze haren tegen de mannen terwijl hij wild met zijn armen zwaait. Het duo reageert niet en zet het gesprek met de vrouw verder. “Als je niet snel verdwijnt, maak ik een filmpje dat ik aan de politie bezorg”, schreeuwt Filippo door de stationshal.
Nietsvermoedende passanten kijken verschrikt op. Zonder iets te zeggen, druipen de twee mannen af. Het is duidelijk dat ze niet van filmpjes houden. De jonge vrouw kijkt beduusd. In gebrekkig Engels probeert Filippo haar uit te leggen dat de mannen niet te vertrouwen zijn. Als ze op weg is naar Frankrijk kan hij haar helpen. “Please”, smeekt Filippo, “ga niet met die mannen mee”.
De vrouw weet duidelijk niet wat ze van de situatie moet denken. Ze draait zich om en wandelt bij Filippo weg. Het duo met de Nike T-shirts slaat meteen weer toe. Er komt een grote groep reizigers de stationshal binnen en na enkele seconden zijn de twee mannen en de jonge vrouw uit het zicht verdwenen. Filippo vloekt en slaat hard met zijn hand tegen een muur. “Weer iemand die in de klauwen van de passeurs verdwijnt.”
Passeurs smokkelen migranten die daarvoor betalen de streng bewaakte grens over. Officieel zijn de grenzen in de Schengenzone, waar ook Italië deel van uitmaakt, open en geldt er een vrij verkeer van mensen en goederen. Maar steeds meer Europese landen voeren grenscontroles in.
In aanloop naar de Olympische Spelen in de zomer van 2024 besloot Frankrijk de grenzen strenger te bewaken. Na Frankrijk volgde Duitsland. Inmiddels wordt er ook gecontroleerd aan de grenzen in Italië, Zweden, Oostenrijk, Noorwegen en Slovenië. En ook de Nederlandse regering wil verscherpt grenstoezicht invoeren.
“De Europese Commissie is geen fan van de grenscontroles, omdat deze het Schengen-principe van vrij verkeer van goederen, diensten en mensen ondermijnen”, zegt Hanne Beirens, directeur bij het Migration Policy Institute Europe. “Maar de Commissie kan de controles niet verbieden. Het enige dat de Commissie kan doen, is ze een negatieve evaluatie geven. De EU-lidstaten beroepen zich op een speciale clausule die bepaalt dat grenscontroles in uitzonderlijke omstandigheden zijn toegestaan om de nationale veiligheid te waarborgen.”
“Het verscherpt grenstoezicht richt zich vooral op irreguliere migratie. Migranten zonder verblijfsrecht worden gezien als een bedreiging voor de nationale veiligheid.” Volgens Beirens hebben grenscontroles vooral een signaalfunctie. “Politici willen ermee aantonen dat ze werk maken van de strijd tegen irreguliere migratie. Of de controles effectief een verschil maken, is minder van belang.”
De Malinees die alles ziet
Dat er bij de grenscontroles vooral migranten worden geviseerd, is duidelijk te zien in Ventimiglia. Elke trein die vertrekt vanuit de Italiaanse kuststad houdt halt in Menton Garavan, een voorstation van de mondaine Zuid-Franse badplaats Menton, zo’n negen kilometer verderop. Daar stapt een groepje gewapende Franse politieagenten op de trein en doorzoekt de coupés.
Alle passagiers met een niet West-Europees uiterlijk worden aangesproken. Wie geen identiteitspapieren heeft, moet afstappen en wordt voor ondervraging meegenomen. Op de autoweg gebeurt hetzelfde, merken we tijdens ons verblijf in Ventimiglia. De Franse politie controleert elke auto die de grens passeert. Witte mensen mogen doorrijden. Reizigers met een zichtbare migratieachtergrond worden staande gehouden en meegenomen naar een zestal witte containers die de Franse politie speciaal hiervoor op de grensovergang heeft neergezet.
De politie houdt de arrestanten 24 uur vast voor ze terug naar de grens met Italië worden gebracht. De negen kilometer naar Ventimiglia leggen ze te voet af. De meeste migranten komen uit Eritrea, Ethiopië, Somalië en Soedan. Ze zijn via Libië naar Tunesië gereisd, waar ze de Middellandse Zee overstaken naar Italië. Ook migranten uit Marokko, Algerije of Tunesië zwerven door de straten van de Italiaanse kuststad.
“Overal waar de grenzen sluiten, ontstaat er een markt voor mensensmokkelaars”, zegt professor Ilse Derluyn, die aan UGent onderzoek doet naar migratiebeleid en mensensmokkel. “Het bewaken van grenzen zal vermoedelijk alleen maar toenemen, maar leidt niet tot minder migratie. Mensen zoeken altijd nieuwe manieren om de grens over te steken.”
In Ventimiglia is het station de uitvalsbasis van de mensensmokkelaars. Elke avond verzamelen de jongens met hun dure sneakers en heuptasjes in de centrale hal. “Het lijkt alsof ze zomaar wat mensen aanspreken, maar dit is georganiseerde misdaad”, waarschuwt Filippo. “De modieus geklede jongens zijn de kleine garnalen. Aan het hoofd van het netwerk staat de Malinees Keita Gerbal. Kijk, daar komt hij net aan.”
Een boomlange zwarte man draait het stationsplein op. Achteloos parkeert hij zijn grijze fiets in een rek en slentert naar een onopvallende plek zo’n vijftig meter van de ingang van het station. Daar gaat hij in de schaduw met zijn rug tegen de muur op de grond zitten. Vanop deze plek ziet Keita alles wat er op en rond het plein gebeurt. Maar niemand ziet Keita. Behalve de jongens in de merkkleding. Die weten heel goed dat ze in de gaten worden gehouden en zich aan de regels van het spel moeten houden.
Die regels bepalen wie welke vluchteling mag aanspreken en welk deel van de opbrengst naar Keita gaat. Alles gebeurt pal onder de ogen van minstens twintig politiemensen en soldaten in uniform. Ze hebben postgevat op de trappen van het station, surveilleren in de stationshal en op de perrons.
Op enkele meters van de ordehandhavers spreken de passeurs onbeschaamd en openlijk migranten aan. De Gucci-tasjes dienen om het ontvangen geld in te stoppen. Soms verdwijnen de smokkelaars met de migranten richting perron. Dan weer wandelen ze over het stationsplein richting het centrum van de stad. Geen enkele keer grijpt de politie in.
Onder een deken in de kofferbak
Op het terras van zijn huis in de bergen met een prachtig zicht op Ventimiglia serveert Loredana Crivellari, de vrouw van Filippo, een salade. De twee maken van de strijd tegen mensensmokkelaars een gezamenlijk project.
“De afgelopen jaren hebben we tientallen migranten en vluchtelingen een veilige plek geboden in ons huis”, vertelt Loredana. “Helaas hebben we nog veel meer van hen in het netwerk van de smokkelaars zien verdwijnen. De verhalen van jonge vrouwen zijn het meest schrijnend. Vaak zijn ze alleen vertrokken, onderweg verkracht, zwanger geraakt en met kleine kinderen verder gereisd.”
Filippo toont ons verschillende filmpjes die hij de afgelopen jaren op het treinstation van Ventimiglia heeft gemaakt. “Veel migranten hebben een lange reis achter de rug. Hun geld is op. Wie niet kan betalen, moet zijn bagage achterlaten zodat de passeurs met de verkoop ervan geld kunnen verdienen. De smokkelaars komen uit vaak dezelfde regio en spreken dezelfde taal als de mensen die ze aanspreken op het station. Dat wekt vertrouwen. Ze geven de migranten aan elkaar door. Aangekomen op een nieuwe plek bellen de migranten de volgende smokkelaar van wie ze denken dat die hen verder kan helpen.”
Er zijn verschillende manieren om vanuit Italië de grens met Frankrijk over te steken. Voor een treinreis met een vervalst identiteitsbewijs vragen de smokkelaars 150 tot 200 euro. Verstopt onder een deken in de kofferbak van een auto kost een ritje 250 euro. Je kan het ook in de laadruimte van een vrachtwagen proberen. Dan brengt de smokkelaar je naar een terrein vlak buiten Ventimiglia, waar veel vrachtwagenchauffeurs een pauze nemen voor ze de grens met Frankrijk oversteken. De smokkelaar kiest er een vrachtwagen uit die langs de buitenkant kan worden opengemaakt en waarvan de motor koud is. Die vertrekt meestal als een van de eerste.
Soms gaat het gruwelijk mis. Op een filmpje dat op YouTube circuleert, zie je hoe een vrachtwagenchauffeur op het parkeerterrein aan de rand van Ventimiglia twee meisjes in zijn voertuig ontdekt en hen met een zweep afranselt.
“De meisjes kwamen hun wonden bij ons verzorgen”, zegt hulpverlener Costanza Mendola (30) van Diaconese Valdese op de binnenplaats van een groot huis langs het treinspoor in Ventimiglia. Diaconese Valdese is een van oorsprong protestantse organisatie die zich richt op sociale doelen en samen met Caritas en twee ngo’s een opvanghuis voor migranten en vluchtelingen runt. Ze kunnen er terecht voor een gratis maaltijd, kleren, medische verzorging, psychische bijstand en hulp bij hun asielaanvraag.
Er zijn twintig slaapplekken voor vrouwen en kinderen die maximaal twee weken mogen blijven. De bedden zijn bijna altijd bezet. “De meeste migranten en vluchtelingen die wij ontmoeten, willen niet in Italië blijven”, weet Costanza. “Hun doel is West-Europa en bij voorkeur Groot-Brittannië. Ze denken dat ze daar meer kunnen verdienen en vaak woont er een familielid of vriend. Ook de twee meisjes die in de laadruimte van de vrachtwagen werden ontdekt, zijn niet lang gebleven. Nadat ze waren opgeknapt, zijn ze vertrokken en heb ik niets meer van ze vernomen.”
‘Natuurlijk ga ik het opnieuw proberen’
Waarom houdt Frankrijk vast aan de grenscontroles als die niet leiden tot minder migratie en als de meeste migranten toch niet in Frankrijk willen blijven? “Het gaat om het signaal dat het land geeft”, zegt ook professor Derluyn. “Frankrijk wil zo weinig mogelijk vluchtelingen op zijn grondgebied. Politici die kunnen aantonen dat er onder hun bewind hard wordt opgetreden tegen migranten zijn populair. Dat het verscherpte grenstoezicht op lange termijn weinig efficiënt is, omdat de meeste migranten uiteindelijk Frankrijk toch wel binnen geraken, is minder belangrijk.”
De Italiaanse politie reageert gelaten op de pushbacks van de Fransen. Filippo is al meerdere keren met de filmpjes die hij op het station maakte naar de politie gestapt. De rechterhand van Keita is, volgens de passeur hunter, zoals Filippo wordt genoemd, al eens een half jaar achter de tralies verdwenen. Maar Keita laten ze altijd met rust, constateert de oude Italiaan.
“Ingrijpen levert de Italiaanse politie niets op”, zegt professor Derluyn stellig. “Het is heel moeilijk om mensensmokkel te bewijzen. De migranten gaan niet getuigen. Als de politie een aantal passeurs oppakt, staat er binnen een dag een nieuwe groep klaar die het werk overneemt. Het is dweilen met de kraan open.”
Mannelijke migranten kunnen niet in het Caritashuis overnachten. Vaak komen ze onder de grote brug langs de rivier Roja terecht, een plek waar het Europese migratiebeleid een lelijk gezicht krijgt. Overal slingeren kapotgescheurde tenten, achtergelaten slaapzakken en verpakkingen van voedsel. Veel migranten zijn er niet te zien. Toch moeten zo’n vijftig tot zestig mensen zich in de bosjes en struiken schuilhouden volgens lokale hulporganisaties.
Yohannes (31) uit Eritrea en drie andere zwarte mannen doen geen moeite om zich te verbergen. Wezenloos hangen ze op matrassen voor zich uit te staren. Op de grond liggen twee halters om de armspieren te trainen. Er staan ook twee grote fauteuils van rood leer. Even verderop een wasrekje waar een broek ophangt. Wie niet beter weet, zou kunnen denken dat de vier mannen een kampeervakantie langs de Roja houden.
De afgelopen weken heeft Yohannes drie keer geprobeerd om achterin een auto naar Frankrijk te reizen, vertelt hij in gebrekkig Engels. Elke keer werd hij gepakt, ondervraagd, 24 uur vastgehouden en weer naar de grens met Italië gebracht. “Natuurlijk ga ik het opnieuw proberen. Thuis in Eritrea heb ik vijf kinderen die ik een beter leven wil geven. Hebben jullie misschien 10 euro voor mij?”
De brug is een beruchte plek in Ventimiglia. Iedereen in de Italiaanse kuststad weet dat dit het terrein is van de mensensmokkelaars. Wie de passeurs niet kan betalen, wordt naar de brug meegenomen en soms dagenlang vastgehouden of seksueel misbruikt, zeggen lokale hulpverleners. Ook Abdi (23) uit Somalië slaapt onder de brug. Overdag gaat hij naar het Caritashuis waar hij schone kleren en een warme maaltijd krijgt.
Abdi heeft verschillende keren tevergeefs geprobeerd om naar Frankrijk te reizen. Uiteindelijk heeft Costanza hem kunnen overtuigen om in Italië asiel aan te vragen. Geduldig legt de sociaal werker hem uit dat hij wordt verwacht in een opvangcentrum in Teramo, zo’n 175 kilometer ten noordoosten van Rome. Daar krijgt hij een bed en eten en kan hij zijn asielprocedure verder afwachten.
Costanza pakt haar telefoon en toont Abdi op een kaart waar Ventimiglia en waar Teramo ligt. De jongen kijkt teleurgesteld. Dat is de verkeerde kant op. Abdi wil juist naar West-Europa. “Denk er eens goed over na en kom vertellen wat je hebt besloten”, zegt Costanza terwijl ze de jongen een bemoedigend schouderklopje geeft.
Even later zien we Abdi buiten de poort van het Caritashuis in de schaduw op de grond zitten. Naast hem een plastiek zakje met een schone broek. Zijn hoofd moedeloos in zijn handen. “Ik ken Abdi al drie jaar”, vertelt Costanza. “Hij is verslaafd aan alcohol en ik denk ook aan drugs. Elke keer ik hem zie, is hij er slechter aan toe.”
“Opkuisen met een bulldozer”
Dat Abdi en andere vluchtelingen dakloos in zijn stad rondzwerven en een makkelijke prooi zijn voor mensenhandelaars die hen misbruiken en uitbuiten, kan burgemeester Flavio Di Muro van de extreemrechtse politieke partij Lega weinig schelen. Dat vluchtelingen worden doodgereden langs de snelweg of verongelukken in de bergen in een poging Frankrijk te bereiken, maakt eveneens weinig indruk op Di Muro.
“Ik ben de burgemeester van Ventimiglia en niet de minister van Asiel en Migratie”, zegt hij in zijn werkkamer op de eerste verdieping van het stadhuis. In de hoek staat een grote gekleurde vlag met het wapen van de stad erop.
“Het gaat vandaag veel beter met Ventimiglia dan een paar jaar geleden, toen er honderden migranten door de stad zwierven. De inwoners voelen zich weer veilig. De toeristen zijn terug. Investeerders hebben opnieuw interesse in Ventimiglia. Dat is mijn taak als burgemeester en daar word ik op afgerekend.”
Maar wat vindt de burgemeester ervan dat Frankrijk probeert te verhinderen dat migranten vanuit Italië de grens oversteken? “Natuurlijk ben ik voor open grenzen. Dat is ook beter voor het toerisme. Maar iedere staat heeft het recht om zichzelf te verdedigen tegen migranten. Meer ga ik er niet over zeggen. Grenscontroles zijn een nationale en geen lokale bevoegdheid.”
Ook over de activiteiten van de mensensmokkelaars in het station van zijn stad is de burgemeester kort. “Het is niet mijn verantwoordelijkheid om illegale smokkelroutes aan te pakken. Er zijn permanent dertig politiemensen aanwezig in het station die zorgen dat de toeristen nergens last van hebben. Het is vervelend dat er nog steeds een groepje vluchtelingen onder de brug slaapt. De migratiestroom helemaal stoppen, is onmogelijk. Als het uit de hand loopt, zetten we de bulldozer in om die plek op te kuisen.”
De ferme taal van de burgemeester verrast professor Derluyn niet. Ze deed met haar team onderzoek naar de impact van vluchtervaringen op het psychologisch welzijn van niet-begeleide minderjarige vluchtelingen en sprak driehonderd jongeren in onder meer Ventimiglia. “Bijna 80% kreeg te maken met fysiek geweld en een derde met seksueel geweld.”
“De jongeren moeten overleven in extreem gevaarlijke situaties en kampen bijna allemaal met emotionele problemen. Het geweld komt niet alleen van de mensensmokkelaars, maar even vaak van politie, grensbewakers en privémilities. Het is zeer moeilijk om deze kwetsbare jongeren enige bescherming te bieden. Maar optreden tegen elke vorm van geweld en het veroordelen van onrechtmatige pushbacks is het minste wat je van de Europese instellingen mag verwachten.”
