Ah! De goede oude tijd. De tijd dat journalisten nog, zoals Kuifje, onverschrokken de wijde wereld introkken om er in dienst van de waarheid en de rechtvaardigheid geheimen te ontsluieren en criminelen, corrupte politici of zakenlieden te ontmaskeren.
De tijd dat de journalistiek nog zonder schroom de eretitel ‘de vierde macht’ kon dragen. Bewonderd door de lezer. Bondgenoot van mensen van goede wil die wilden bouwen aan een betere wereld. Gevreesd door iedereen die er de kantjes afreed of schaamteloos zijn zakken vulde.
Ahum. Laat je niet misleiden, beste lezer. Die tijd heeft nooit bestaan. Er was wel een tijd dat journalisten beter betaald werden, meer vrijheid kregen om zelf achter het nieuws aan te gaan, zonder inmenging van politici of mediamagnaten.
Het was een tijd waarin onderzoeksjournalisten de president van Amerika ten val konden brengen, politieke moorden konden oplossen en corruptieschandalen konden blootleggen.
Ook in België had elke redactie zijn team van onderzoeksjournalisten, ook de populaire pers. Hun namen zijn misschien stilaan vergeten, maar wie zich hun onthullingen nog herinnert, weet dat ze stonden voor onverschrokkenheid, eigenzinnigheid en een grote stielkennis.
Maurice De Wilde en Siel Van der Donckt bij BRT/VRT, Hugo de Ridder bij De Standaard, Frank De Moor en Chris de Stoop bij Knack, Rosanne Germonprez, Walter De Bock, Georges Timmerman en Douglas De Coninck bij De Morgen, René Haquin bij Le Soir, Danny Ilegems en Raf Sauviller bij Humo ... Het lijstje is verre van volledig. Excuses aan de collega’s die ik vergeet.
Ze losten de moord op André Cools op, brachten de regering-Leburton op de knieën, fileerden de vastgoedstrapatsen van graaf Lippens in Knokke, legden het corruptieschandaal van de Italiaanse helikopterbouwer Agusta bloot, brachten CVP-fixer Leo Delcroix ten val of gingen achter de hormonenmaffia aan. En ze slachtten elkaar af in de Dutroux-affaire …
Wanneer een krant een groot onderzoeksdossier publiceerde, gebeurde er iets. Het had impact op de samenleving, voedde het maatschappelijk debat. Media ontleenden hun status aan de kwaliteit van hun onderzoeksjournalisten.
Vandaag zijn er – gelukkig – nog steeds goede onderzoeksjournalisten. Ook al zijn ze veel dunner gezaaid en werken ze vaak als freelancers in moeilijke omstandigheden. Toch lijken hun onthullingen, hoe onthutsend ook, weinig impact te hebben.
Wie ligt er nog wakker van de zoveelste leak? “Wie gelooft de pers nog?”
Een nefaste alliantie
Het vertrouwen van het publiek in de geloofwaardigheid en de integriteit van journalisten staat op een historisch dieptepunt. Dat heeft verschillende redenen, maar we zullen later wellicht een cesuur kunnen maken in 2020: voor en na de coronacrisis.
“Covid-19 heeft dingen veranderd”, zegt de jonge Amerikaanse onderzoeksjournalist Walker Bragman. “Tegenwoordig is er geen gedeelde realiteit meer en staan volksgezondheid, wetenschap en wetenschappers onder druk.” Voeg daar in een beweging ook maar de journalisten aan toe.
Dát is de humus waarop het trumpisme kan bloeien.
In zijn recentste Europe Press Freedom Report stelt de Raad van Europa dat de verkiezingen in de VS, maar ook in veel Europese landen, “illiberale en populistische” partijen aan de macht hebben gebracht die proberen journalisten in diskrediet te brengen, te vervolgen, te broodroven.
De verkiezing van Donald Trump deed in zowat alle redactielokalen in de VS alle alarmbellen afgaan. Wetgeving die bedoeld is om spionage te bestrijden gebruikt hij tegen kritische journalisten. Ja, dat deden zijn voorgangers eerder al om Wikileaks-stichter Julian Assange uit te schakelen, maar Trump misbruikt die Espionage Act uit 1917 (!) nu echt te pas en te onpas.
Er is een innige (en lucratieve) verstrengeling tussen Trump en de techmiljardairs, met Elon Musk voorop, die zich hebben uitgeroepen tot dé grote beschermers van “de absolute vrije meningsuiting” (inclusief mensen belasteren, uitschelden en verzonnen complottheorieën verspreiden).
Samen trekken ze ten strijde tegen de Europese regels die socialemediaplatformen voor hun verantwoordelijkheid plaatsen. Als de Europese Unie haar positie als beschermer van de internationale mensenrechten niet kan bewaren, dan zullen Trump en Musk onze verkiezingen, onze veiligheid en onze integriteit compromitteren.
De Raad van Europa wijst op verontrustende “trends die de nieuwsomgeving beïnvloeden en de steun voor onafhankelijke en kwalitatieve journalistiek dreigen te ondermijnen”. Er wordt gewezen op de kwetsbaarheid van freelancers “en het gevaar dat dit vormt voor de onafhankelijkheid van de media ten opzichte van commerciële en politieke druk”.
“De kwetsbare verdienmodellen van de pers, overmatige mediaconcentratie, de opkomende invloed van artificiële intelligentie en fundamentele veranderingen in de manier waarop mensen nieuws consumeren en niet-journalistieke stemmen belonen, vormen allemaal een uitdaging voor onafhankelijke journalistiek en mediavrijheid.”
En tenslotte: “Onderzoeksjournalisten zijn bijzonder kwetsbaar omdat zij privé- of publieke corruptie en misstanden aan het licht brengen”.
Handelsreizigers in kliks
Het zijn geen prettige vaststellingen, maar het heeft geen zin om bij de pakken te blijven neerzitten. Burgers kunnen wel degelijk de journalistiek versterken en ervoor zorgen dat journalisten hun democratische rol ten volle kunnen blijven spelen.
Georges Timmerman, medeoprichter van Apache en onze eerste hoofdredacteur, formuleert het zo:
Apache vierde onlangs zijn vijftiende verjaardag. Dat we vandaag staan waar we staan, is enkel te danken aan de journalisten die er werken en werkten, én aan de duizenden burgers die als coöperant of als abonnee onze werking hebben ondersteund.
Wij noemen onszelf onderzoeksjournalisten, ook al zijn we het met onze founding father eens dat élke journalist die zich niet tevreden stelt met copy-pasten of “hersenloze berichten typen” de feiten waarover hij schrijft onderzoekt.
Toch vergt het soort journalistiek dat Apache bedrijft vaardigheden die je alleen maar in de praktijk kunt leren. De redactionele dynamiek is cruciaal. Het contact met collega’s, het delen van expertise en netwerken.
Er zijn in België verschillende opleidingen in de journalistiek. Er is er zelfs een die onderzoeksjournalisten opleidt. En al die opleidingen voorzien ook in stages op de verschillende redacties. Maar dan houdt het vaak op.
Steeds meer journalisten komen terecht in een omgeving die weinig uitdagend is en die hen reduceert tot content producers. Kwalijker is ook dat ze steeds vaker hun werk moeten doen met een oog hoeveel digitale lezers doorklikken en een abonnement nemen. Als waren ze handelsreizigers in kliks.
Er zijn zelfs mediagroepen die de bonussen van hun hoofdredacteuren afhankelijk maken van het aantal conversies dat hun titels genereren. De Code van de Raad voor de Journalistiek is nochtans duidelijk: journalisten moeten onafhankelijk zijn. Ze mogen niet toegeven aan druk van buitenaf, of die nu politiek of commercieel is. Het lijkt een vuistregel die vandaag steeds meer met voeten wordt getreden.
Het aantal beloftevolle, bekwame én gediplomeerde (onderzoeks)journalisten dat noodgedwongen kiest voor een precair bestaan als freelancer is erg hoog. Weinigen kunnen er hun beroep van maken of een carrière uitbouwen.
Beterschap lijkt niet op komst. “Integer aan journalistiek doen binnen een eerlijk en transparant economisch model”, zoals Georges Timmerman het zegt, is voor veel collega’s een utopie.
Een kweekvijver
In Vlaanderen wordt de situatie steeds alarmerender. De doorgedreven mediaconcentratie, waarbij zowat alle titels in handen zijn van drie rijke Vlaamse ondernemersfamilies, maakt de pers erg kwetsbaar.
Apache trok al herhaaldelijk aan de alarmbel omdat die mediagroepen resoluut ervoor gekozen hebben om het businessmodel van X, Facebook en Instagram te kopiëren. Het gaat in de eerste plaats niet om nieuws verkopen, het gaat erom de profielen van nieuwslezers te vermarkten aan potentiële adverteerders. Telkens je op een artikel klikt, geef je iets over jouw voorkeuren of angsten prijs.
Christian Van Thillo, topman van DPG Media, maakt zich sterk dat zijn bedrijf de Vlamingen beter kent dan Facebook. Het lijkt wel op commerciële spionage, met dien verstande dat het gebeurt met de toestemming van de vaak argeloze lezer. Die overheersende commerciële logica maakt van DPG Media, maar evenzeer van Mediahuis en Roularta, in de eerste plaats databedrijven.
Een teken aan de wand is dat DPG Media wel honderden miljoenen gaat investeren om de “kennis en expertise op het gebied van kunstmatige intelligentie en contentdistributie te vergroten” en tegelijk negen ervaren journalisten aan de deur zet. Dat het gaat om ervaren journalisten, die onontbeerlijk zijn om op een redactie de stiel te leren aan jongere krachten, is extra pijnlijk.
Een betere toekomst
Om een steen te verleggen in die commerciële stroom, om de toekomst van de journalistiek te helpen verzekeren, lanceert Apache vandaag een fondsenwervingscampagne. We willen 50.000 euro ophalen voor het Fellowship Georges Timmerman, een opleidingsprogramma voor onderzoeksjournalisten.
Twee journalisten die al enige ervaring hebben, maar zich verder willen bekwamen, zullen zes maanden lang op de redactie worden begeleid. Ze zullen, als volwaardige redactieleden, ook worden betaald zoals de andere journalisten van Apache. Het gaat dus niet om een onbezoldigde stage.
In samenspraak en samenwerking met de (hoofd)redacteurs zullen ze onderzoek doen dat moet uitmonden in diepgravende en onthullende artikels die impact hebben op onze samenleving.
Dat is tenminste de ambitie. Grootspraak? Welaan dan. Een redactie die deze ambitie niet koestert, kan zich maar beter met content production bezighouden.
Wij zijn ervan overtuigd dat er in Vlaanderen voldoende talent aanwezig is om de onderzoeksjournalistiek blijvend te versterken. Er is ook veel interesse voor wat we doen. En waardering. Maar het vertrouwen van de achterdochtige lezer kan alleen worden gewonnen door een volgehouden inspanning. We moeten ons werk doen. Punt.
En dan nog even over die goede oude tijd.
Ik heb de eer en het genoegen om al elf jaar hoofdredacteur van Apache te zijn. Een hele tijd, maar toch kom ik nog niet in de buurt van August Snieders. Hij was in de negentiende eeuw maar liefst vijftig jaar hoofdredacteur van Het Handelsblad. Dat was toen de belangrijkste krant in Vlaanderen, die later opging in Het Nieuwsblad.
Snieders hekelde in zijn tijd al de aandacht die werd besteed aan pseudonieuws, “zoals een dakpan die ‘bijna’ op het hoofd van een voorbijganger was gevallen”. Hij stelde de commerciële motieven van kranten aan de kaak. Het échte hoofdartikel van de krant was voor de uitgever de advertentiepagina, “een goudmijn”. Hij liep niet hoog op met de ‘chroniqueur’, “die meende dat hij alles wist en die genadeloos achter elk nieuwtje aanging, vooral dan indiscrete nieuwtjes over het privéleven van bepaalde mensen”.
Onze drijfveer is niet de heimwee naar vroeger. Toen kampten echte journalisten met dezelfde frustraties als nu. Onze drijfveer is de toekomst. Die van Apache, van de onderzoeksjournalistiek en – ja – van de democratie. Zo pretentieus zijn we dan weer wel.
Aarzel dus niet. Geef gul een deel van jouw zuurverdiende centen aan het Fellowship Georges Timmerman en spoor iedereen aan om hetzelfde te doen.
De opbrengst van jouw investering kan je vanaf de tweede helft van dit jaar zelf opstrijken wanneer je Apache leest. En een abonnement neemt.
