Het China-dilemma

Talloze bedrijven ontwikkelden intensieve relaties met China. De totale vervlechting van economie en politiek in China werd niet herkend en erkend. Er werd vanuit een westerse logica gedacht en door de hervormingen die Deng Xiaoping in 1978 doorvoerde en de relatieve ‘openheid’ van China als gevolg daarvan, ging het Westen ervan uit dat China zich uiteindelijk zou plooien naar de bestaande internationale normen. In 2001 werd China lid van de Wereldhandelsorganisatie, met de belofte zich te voegen naar internationale afspraken en recht.

Enkele decennia leek het in de goede richting te gaan, tot de komst van Xi Jinping. President Xi veranderde alles. Hij draaide alle hervormingen van Deng Xiaoping terug. Het was gedaan met de ‘openheid’ van Deng. Xi creëerde een nieuwe identiteit voor China, zorgde ervoor dat de ‘gedachten van Xi Jinping’ in de grondwet kwamen, en centraliseerde alle macht in zijn persoon.

Hij is president, hoofd van de partij, hoofd van het leger, hoofd van de cyberadministratie, hoofd van alles. Terwijl vorige presidenten slechts twee termijnen konden aanblijven – een regel ingesteld na de escapades van Mao Zedong – veranderde hij de grondwet, zodat hij kon blijven. Xi is een absolute autocraat. En hij is expliciet tegen democratie.

Xi veranderde de wereld. Al sinds de conferentie in Bandung in 1955 werd duidelijk dat velen weg willen van de westerse dominantie. Xi zei vanaf het begin van zijn aantreden dat China sterk is en dat de tijd is aangebroken voor een multipolaire wereld.

Trump is godsgeschenk

Wie het China Global South platform volgt en dagelijks nieuws en analyses leest over wat China in Azië, Afrika, en Zuid-Amerika doet, weet dat Chinese macht en invloed globaal zijn en de multipolaire wereld volop in de maak. Ook in het Midden-Oosten bouwt China goede relaties. Met de oorlog in Gaza en de totale teloorgang van enige moraliteit in het Westen is dat niet moeilijk. En China steunt Rusland.

De komst van Donald Trump is een godsgeschenk voor China. Toen Trump begon te goochelen met tarieven dachten de meeste kenners dat China als naar gewoonte even zou afwachten. Dat gebeurde niet. China reageerde onmiddellijk. Dit is een historisch keerpunt. China neemt de overhand tegenover Amerika.

China zou dit niet doen als het twijfelde aan succes. Sunzi’s Kunst van het oorlog voeren geeft aan dat je nooit ten oorlog moet trekken als je twijfelt of je kan winnen. Als het toch moeilijk zou worden voor China zal het nationalisme Xi veel krediet geven en blijven steunen. Chinezen zijn gewend om moeilijke tijden te doorstaan als het moet en zowat iedereen heeft genoeg van westerse dominantie. We bevinden ons nu duidelijk in een nieuwe wereldorde.

Doordat de Verenigde Staten met Trump zich gek en totaal onbetrouwbaar gedragen, zoekt China steun bij Europa, en misschien omgekeerd ook wel. De dialoog tussen China en Europa is weer open. Tijd dus om na te denken hoe het verder kan.

Economische opportuniteiten

De economische opportuniteiten en de enorme markt lonken. Als partijen elkaar kennen, is het bijzonder aangenaam, efficiënt en betrouwbaar om met Chinezen samen te werken. Een mooi voorbeeld is de provincie West-Vlaanderen die dit jaar 25 jaar samenwerking met de Chinese provincie Zhejiang viert.

De opgebouwde loyaliteit en samenwerking op lange termijn brengen veel opportuniteiten. Er wordt van gouverneur tot gouverneur gesproken en als relaties aan de top goed zijn, volgt de rest vanzelf. Dan wordt alles hanteerbaarder. Dat alles wordt mede gedragen door verschillende sinologen die mee de brug slaan.

Voor goede samenwerking met China moet Europa het principe van reciprociteit en de confucianistische logica van hiërarchie (die ook Korea en Japan bepaalt) doorgronden. Dat zorgt ervoor dat er balans kan bestaan in de samenwerking.

Maar die samenwerking komt met een dilemma: het verschil in systeem. Zuid-Korea en Japan zijn democratisch. China niet. Door de vervlechting van politiek en economie in China bestaat er geen economische samenwerking zonder de Chinese Communistische Partij die boven alles en iedereen staat en niet transparant is.

Nieuwe afspraken

China heeft geen scheiding van machten. Alle data zijn bij Xi Jinping. China is geen burgermaatschappij. De overheid kan opleggen wie wat moet doen. Europa noemde China een ‘systemische rivaal’. De respectieve systemen van Europa en China zijn niet veranderd. Van bij zijn aantreden streeft Xi Jinping ernaar om al wat met democratie te maken heeft te verbieden. Hij wil een einde maken aan democratie.

Een ander probleem is dat China aan Russische zijde staat in de oorlog met Oekraïne, dus tegen Europa. Vanaf de lancering van het Belt and Road Initiative spreekt Xi Jinping internationaal over ‘win-win’, maar binnen China zelf expliciet over ‘vergelding voor de Opiumoorlog’ en de ‘eeuw van vernedering’.

China heeft een leger dat gevoed kan worden met een oneindige toevloed aan soldaten. Europa probeert overeind te blijven nu de Navo op losse schroeven komt. Dus wil China samenwerken met Europa of oorlog voeren tegen Europa? Hoe krijgen we dat allemaal duidelijk?

En kan Europa met één stem spreken? China is pragmatisch en probeert invloed te krijgen bij wie ervoor open staat en dat lukt altijd wel hier en daar. China bouwt nu al fabrieken en universiteiten in Hongarije en Chinese invloed sijpelt steeds verder binnen. Dat impliceert dat het Europa uit elkaar probeert te spelen.

De internationale instituten die vandaag bestaan, zijn ontstaan vanuit een westerse dominantie. Misschien is de tijd ook aangebroken om nieuwe organisaties te ontwikkelen die meer gebaseerd zijn op echte dialoog tussen verschillende regio’s. Misschien is het tijd voor nieuwe afspraken?