Echte leiders luisteren

Zoveel mensen, te veel mensen in de “machtigste” landen ter wereld worden geterroriseerd door autoritaire leiders. Van Rusland tot de Verenigde Staten, van China tot Iran, van India tot Turkije, van Israël tot Saudi-Arabië. En het lijstje is niet af.

Al te vaak zijn dictators machistische mannen die hoegenaamd niet met zichzelf kunnen lachen, laat staan met zichzelf kunnen leven. Deze machthebbers spiegelen zich aan elkaar, ongezond narcistisch, ontluisterend populistisch, met grenzeloos gewelddadige plannen. Ze ontketenen vreselijke oorlogen of destabiliserende handelsconflicten. Deze oorlogsmachines gaan te keer zonder scrupules, rücksichtslos en zonder enige empathie voor elke ander.

Het antwoord van Europa op de oorlogszuchtige macht is dat van een ruggengraatloos technocratisch orkest met een paar valse solisten. De repliek van de Navo is dat van een militaristisch opbod door een marionet van een secretaris-generaal.

Emmanuel Macron, Keir Starmer en Bart De Wever proberen nog wat kritisch denken en breder overleg in het fletse Europees gezag te steken. Het is echter te weinig en niet goed genoeg. Nog altijd te veel een onrechtvaardig discours van twee maten en twee gewichten.

Wat mis ik in deze bange, barre tijden gewezen president Barack Obama en oud-staatsvrouw Angela Merkel, die ondanks hun onvolkomenheden en vergissingen toch met een rechte ideeënrug, charisma, hoop, humor en met zin voor diplomatie een multilaterale dialoog aangingen over onze complexe wereld.

Weg met baronnen

Niet alleen op geopolitiek vlak zijn machtsconcentratie en het democratisch deficit problematisch, ook op nationaal en lokaal niveau stelt de urgente machtsvraag zich. Burgemeesters of dynastieën die twintig of dertig jaar aan de alleenmacht zijn in hun gouw, leiden tot machtswellust. Kijk naar de uitwassen in het Aalterse Cremlin of de Brusselse baronieën.

In het beste geval draait zo’n decennialange macht uit op paternalistisch, patriarchaal beleid, al dan niet met belangenvermenging en/of grensoverschrijdend gedrag. De burgervader deelt als Sinterklaas alleen cadeautjes uit aan de burgers die braaf en sociaal-economisch aangepast zijn. In het slechtste geval veroorzaakt ellenlange machtsuitoefening een eigengereide alleenheerschappij met censuur en zonder enige kritische controle.

Te veel machtsconcentratie bij een enkeling is schadelijk, zelfs dodelijk voor de democratie. Op internationaal niveau en ook in het lokaal bestuur.

Beperkt in de tijd

Om voldoende democratisch gehalte in het beleid te waarborgen lijkt het me zinvol om alle uitvoerende mandaten, van president over minister tot burgemeester te beperken tot maximaal twee mandaten. Voor een burgemeester in België betekent dat dus twee keer zes jaar. Voor een minister twee keer vijf jaar. Aangezien te veel leiders, verslaafd aan macht, zichzelf onvoldoende kunnen relativeren, wordt dat maar best voor hen gedaan.

Uiteraard moet die inperking van de solomacht ook samengaan met de autonomie van politici die geen “zaken doen”, het herstel van een ethische grondslag en echt parlementair debat, het terugdringen van de particratie en het bevorderen van verschillende vormen van burgerparticipatie. Denker der Nederlanden David Van Reybrouck schreef daar niet alleen zinnige dingen over. Hij zette de theorie mee om in een diverse praktijk.

Gedeeld leiderschap

Naast beperkt in de tijd dient leiderschap ook verbindend, gedeeld en luisterbereid te zijn. Dat is geen modieus denken, maar een grondige overtuiging. De burgemeester gaat in die zin altijd een wezenlijke dialoog aan met de schepenen en de gemeenteraadsleden. Hij delegeert ook macht, invloed en aandacht aan collega’s.

Het draait immers niet om het eigen ego, het eigenbelang of het imago van de leider, het gaat over de ideeën, het algemeen belang en hoe die de samenleving kunnen verbeteren. Met meerdere ogen en oren visionair gericht zijn op een vrijere, meer gelijke, meer solidaire en ook ecologischere maatschappij.

Het is de relativering, de beperking in tijd en ruimte en de (her)verdeling van macht die fundamenteel zijn voor het voortbestaan van klein- en grootschalige democratieën in onze wereld op drift.