De status quo bias wordt vaak als een maladaptieve neiging gezien, maar is in feite een vaak nuttige tendens die voorkomt dat we voortdurend kostbare cognitieve capaciteit verspillen aan het heroverwegen van elk aspect van ons leven. Dat betekent echter niet dat we nooit te lang vasthouden aan iets dat we al veel eerder hadden moeten laten vallen – of het nu gaat om een film die maar zozo is, een saaie baan of een tot mislukken gedoemde romantische relatie is.
Dit gebeurt meestal wanneer we een keuze hebben gemaakt op basis van relatief beperkte overwegingen, of op basis van een enkele, allesoverheersende eigenschap: de hoofdrolspeler, het salaris, of een coup de foudre met een romantische partner. Soms lijken zulke keuzes rationele overwegingen te overstijgen: we houden er hoe dan ook aan vast, hoe schadelijk ze ook zijn voor ons. Is dat niet vreemd?
Een specifiek voorbeeld is dat van partijdigheid – de onbetwiste trouw aan een persoon of een politieke partij, of aan een ideologie of zaak. Twee schijnbaar ongelijksoortige gebeurtenissen in de afgelopen week bieden interessante illustraties. De ene is de overwinning van de liberale partij in de Canadese parlementsverkiezingen, terwijl ze minder dan een maand geleden nog ver achterop lag in de peilingen.
De andere is het bericht dat online retailer Amazon overwoog expliciet de impact van de Amerikaanse importtarieven op hun prijzen te tonen – plannen die het bedrijf naderhand ontkende te hebben gehad. Beide duiden op belangrijke verschuivingen in de politieke houding: de ene in het Canadese electoraat, dat klaarstond om de liberalen eruit te schoppen en zich te verenigen achter een conservatieve regering, de andere onder de zogenaamde tech bros, die de huidige president van de Verenigde Staten de laatste tijd sterk waren gaan steunen.
Dit laat vermoeden dat politieke loyaliteiten niet altijd zo onwrikbaar en onbreekbaar zijn als ze lijken. Maar wat zouden de redenen kunnen zijn waarom we te lang vasthouden aan bepaalde loyaliteiten en wat zijn de mechanismen die ons uiteindelijk toch doen omslaan?
Adaptieve partijdigheid
Een verdienstelijke verklaring voor het intrigerende fenomeen van partijdigheid is dat ze een evolutionaire aanpassing is. Stel je voor dat er twee concurrerende eigenschappen ontstaan: eentje die ouders hun nakomelingen onvoorwaardelijk doen steunen, en eentje waardoor ouders alleen die nakomelingen steunen die aan bepaalde arbitraire criteria voldoen.
Het eerste kenmerk zal de genen van de ouders bevoordelen in vergelijking met de tweede, en zal uiteindelijk gaan domineren. Hetzelfde zou gelden op het niveau van een stam of gemeenschap: diegene waar de loyaliteit aan de groep sterker is, zal daar de overhand hebben, zowel bij het verwerven en verdelen van hulpbronnen als tijdens vijandelijkheden.
Zelfs als partijdigheid geworteld is in ideologieën of doelen in plaats van in groepen impliceert ze altijd lidmaatschap van een groep – een beweging, zelfs – van partizanen. Dat biedt meerdere voordelen: ergens bij horen, een sociale identiteit, permanente bevestiging van de bijbehorende waarden en overtuigingen, handige voor-of-tegen binaire besluitvorming, zelfs een sociaal netwerk waar steun kan worden gevonden. Vaak weerspiegelt partijdigheid ook de doelen en aspiraties van mensen en hun overtuiging dat de bijbehorende beweging ze kan helpen te verwezenlijken.
Dit lidmaatschap kan zo belangrijk worden dat mensen bereid zijn alle kritische evaluatie op te schorten over hoe de groep deze doelen zal bereiken, en zelfs epistemologische offers brengen – het omarmen van duidelijke onwaarheden als een kostbare signaalfunctie om hun loyaliteit aan de zaak te onderstrepen (bijvoorbeeld vol vertrouwen verklaren dat de prijs van eieren is gedaald, terwijl de feiten aantonen dat deze net is gestegen).
Er bestaat geen twijfel meer over iemands partijdigheid als die belangrijker is dan degelijk redeneren en de feitelijke waarheid. Lidmaatschap van een groep kan zelfs zo belangrijk worden dat het uiteindelijk een deel van onze identiteit wordt, en zo de sterkst mogelijke bescherming krijgt.
Deze kenmerken zorgen ervoor dat partijdigheid zich categorisch onderscheidt van minder intense vormen van associatie met mensen en abstracte concepten zoals beleidsmaatregelen. Die beoordelen we doorgaans op een meer afstandelijke manier, en evalueren de voor- en nadelen van elk aspect eerder koelbloedig, en voegen dan alles samen in een totaalbeeld.
Wanneer dat geïntegreerde resultaat een zekere drempel overschrijdt – een kantelpunt – verandert onze houding van gunstig naar ongunstig (of omgekeerd). Partijdigheid verwerpt zo’n genuanceerde benadering fundamenteel, en zal eerder informatie (hoe onbetrouwbaar ook) versterken die het status-quo-standpunt ondersteunt, en informatie (hoe betrouwbaar ook) die het in twijfel trekt verzwakken of als fake news afdoen.
Een verandering van mening is dan niet het resultaat van een complex oordeel dat de balans doet kantelen, maar van één belangrijk aspect dat volledig en abrupt omslaat van onvoorwaardelijk uitstekend naar onvoorwaardelijk verschrikkelijk (of omgekeerd) – eerder dan een geleidelijk kantelpunt is het hier een “omslagpunt”.
Zo slaat het om
Wat gebeurde er nu in Canada en bij Amazon? Sinds de lente van 2023 ging het met de steun voor de liberale partij steil bergaf: de kloof met de conservatieve partij in de oppositie groeide van een nek-aan-nek positie naar een pijnlijke 25%. De belangrijkste reden: ontevredenheid over de trieste economische prestaties van de Canadese economie onder premier Justin Trudeau, met een totale groei van een magere 1,7% tijdens zijn negenjarige ambtstermijn, veel slechter dan het gemiddelde van zijn mede-G7- en Oeso-leden (respectievelijk 12,7% en 13,2%).
De opmerkelijke comeback begon toen premier Trudeau aftrad. De verklaring is echter niet zozeer de persoon van de nieuwe leider, Mark Carney (een econoom zonder politieke ervaring), maar eerder de exorbitante invoerrechten die de Amerikaanse president Donald Trump toepaste op de export van Canada naar de VS, en zijn missie om het land als 51e staat te annexeren.
Voor alle Canadezen die hun nationale loyaliteit hadden herontdekt, kreeg Carney duidelijk de voorkeur boven de conservatieve leider Pierre Poilièvre, die eerder had verklaard zich te scharen naast zo'n overduidelijke vijand van de Canadese staat. Dit was hun omslagpunt.
Verschillende bazen van de grote techbedrijven hadden zich tijdens de aanloop naar de Amerikaanse verkiezingen aan de kant van de republikeinse kandidaat geplaatst, sommigen volledig en openlijk (zoals Peter Thiel van Palantir en Elon Musk van Tesla en X), anderen meer aarzelend (zoals Mark Zuckerberg van Meta en Jeff Bezos van Amazon).
Maar toen president Trump importtarieven begon in te voeren die flink schadelijk waren voor hun zakelijke belangen, gingen ze wellicht beseffen dat het onvoorwaardelijk steunen van al de beleidsmaatregelen van Trump – zoals leden van de MAGA-beweging dat zouden doen – in strijd was met hun doelstellingen.
Afgelopen dinsdag werd gemeld dat Amazon van plan was om de invoerrechten transparant aan consumenten te tonen. Dit zou niet alleen een omslagpunt zijn geweest, maar ook een duidelijke daad van rebellie – en werd door perschef Karoline Leavitt van het Witte Huis meteen zo bestempeld: “Een vijandige en politieke daad”.
Naar verluidt heeft Trump toen persoonlijk ingegrepen en rechtstreeks met Bezos getelefoneerd, waarna Amazon verklaarde dat deze maatregel niet zou worden ingevoerd. Een tweede omslagpunt – terug naar af? Partijdige loyaliteiten kunnen zo te zien in een oogwenk verdwijnen en meteen weer terugkomen.
Er zijn waarschijnlijk best wel mensen voor wie partijloyaliteit letterlijk onvoorwaardelijk is. Maar voor vele anderen is het uiteindelijk een wijze van spreken – stevig vastgeklonken, dat wel, maar tegelijkertijd nog steeds kwetsbaar. Ze is voorwaardelijk onvoorwaardelijk, totdat een kernwaarde wordt bedreigd – een waarde op gelijke voet met de waarde die wordt geassocieerd met de partijdige focus – en dan kunnen zelfs de meest toegewijde partizanen plots hun breekpunt ontdekken.
En omdat partijdigheid in wezen een emotioneel fenomeen is, zijn de omslagpunten als reactie op directe aanvallen ook zo. Wat abrupt kan omslaan, kan even impulsief weer terugslaan.