Ook politici die hun waakhonden willen muilkorven moeten de wet volgen

Dat Apache trouwe lezers en sympathisanten heeft, wisten we al lang. Maar het gemak waarmee we vorige en deze week het streefdoel voor onze crowdfunding haalden (en ver overschreden), was ongezien. Nog voor zondagavond, vijf dagen nadat Knack had onthuld dat minister Jan Jambon (N-VA) een toegekende subsidie van de Nationale Loterij van 40.000 euro weigerde uit te keren, hadden we 50.000 euro ingezameld. Dinsdag stond de teller op maar liefst 73.000 euro en ondertussen stoomden we door tot 83.000 euro. 

Dat de giften bleven binnenstromen was te danken aan de vele spontane reacties van lezers, opiniemakers zoals Bert Engelaar en kunstenaars zoals Tom Lanoye en Jeroen Olyslaegers die hun verbijstering over de trumpiaanse beslissing van Jan Jambon ventileerden via sociale media. Onze collega’s van de massamedia repten er maar schoorvoetend over. Eerst in een column van Jeroen Olyslaeghers en een opiniestuk van Kathleen Sterckx in De Morgen en vrijdag met een informatief artikel in De Standaard.

Gisteren hebben we bij de Raad van State een klacht ingediend tegen de Nationale Loterij en de minister van Financiën

Andere onafhankelijke media, zoals DeWereldMorgen en MO*, die eerder al het slachtoffer werden van drastische besparingen door de Vlaamse regering, plaatsten de beslissing in een duidelijk perspectief: de onverdroten aanval van partijen als de N-VA op de onafhankelijke media. Vooral de reacties van onze collega’s, via de (beroeps)organisaties Vlaamse Vereniging van Journalisten, de Vereniging van Onderzoeksjournalisten, Fonds Pascal Decroos en PEN Vlaanderen sterkten ons in onze overtuiging dat hier toch een grens overschreden werd. 

Raad van State

Na rijp beraad besliste Apache om zich ook via juridische weg te verdedigen. Uit advies van verschillende juristen leiden we af dat we een grote kans maken om ons gelijk te halen bij de Raad van State. Gisteren (27/3) hebben we daar dan ook een klacht ingediend tegen de Nationale Loterij en de minister van Financiën, Jan Jambon. 

Het is ons daarbij niet in de eerste plaats om het geld te doen (dat hebben onze lezers en sympathisanten ruimschoots gecompenseerd), maar wel om het principe. 

Natuurlijk heeft een overheid het recht om te beslissen wie er subsidies krijgt en wie niet. Maar dat moet dan wel gebeuren volgens transparante procedures. De redenen die Jan Jambon aanhaalt om de subsidie tegen te houden die de Nationale Loterij aan ons had toegekend zijn niet valabel. Hij beweert dat het geld gebruikt werd om reguliere kosten van Apache te dekken, terwijl dat aantoonbaar niet het geval is. Het bedrag is gebruikt om twee stagiairs in het Fellowship Georges Timmerman te vergoeden en workshops te financieren. Voor de overige kosten haalden we vooraf bij onze lezers meer dan 55.000 euro op.

De wankele argumenten van Jambon waren ook een aantal politici opgevallen. Ze legden minister Jambon vorige week al het vuur aan de schenen in de Kamer. Kamerleden Kemal Bilmez (PVDA-PTB) en Stefaan Van Hecke (Groen) wilden een antwoord op de vraag waarom Jambon precies ons dossier, een van meer dan 6.649, had uitgekozen om te torpederen. Van Hecke: “Bent u er zeker van dat in 99,9 procent van de goedgekeurde dossiers, geen enkele subsidie dient om loonkosten te dekken? Dat is niet het geval. Waarom pikt u er dan net Apache uit om de subsidie te weigeren? Uw weigering is natuurlijk niet toevallig, ze is ingegeven door het feit dat Apache heel kritisch is ten aanzien van uw partij en de manier waarop in Antwerpen met de vastgoedsector wordt omgegaan. Dat komt neer op willekeur.”

Jambon gaf toe dat hij niet alle dossiers heeft gescreend. Hij wijst er wel op dat er bij de gesubsidieerde projecten “instanties en verenigingen zijn waarvan de afstand tot mijn ideologie heel erg ruim is. Dat is dus nooit een criterium. Ik heb dat nooit toegepast, ook niet toen ik minister van Cultuur was”, zei hij. “Ik heb mijn handtekening niet onder de subsidieaanvraag van Apache gezet, omdat het dossier onvolkomenheden bevat. Als de minister maar klakkeloos een handtekening zou moeten zetten onder aanvragen en ze valideren ondanks de vaststelling van onregelmatigheden, vertrouw die taak dan maar toe aan subsidiecomités.”

Volgens Van Hecke heeft Jambon een duidelijke strategie die ideologisch geïnspireerd is. “Nu wil u een nieuwsmedium monddood maken”, besloot hij.

Kemal Bilmez vond de uitleg van de minister ook niet geloofwaardig en voerde aan dat de subsidiecommissie het dossier al had onderzocht. “Volgens u heeft de subsidiecommissie haar werk niet gedaan.”

Ook de meerderheid mort

Ook binnen de meerderheid broeit er ongenoegen. Zo zal ook Katia Segers van Vooruit in het Vlaams Parlement een vraag stellen aan minister van Media Cieltje Van Achter (N-VA). Ze verwijst naar het belang van onderzoeksjournalistiek en naar het rapport Onderzoeksjournalistiek in Nederland en Vlaanderen anno 2022 van Mediapunt Vlaanderen. Daarin staat dat er steeds meer tegenwerking is tegen onderzoeksjournalistiek. “Het rapport geeft aan dat het werken met externe financiering een goede praktijk is om onderzoeksprojecten mogelijk te maken.”

Ze vraagt dan ook dat Van Achter in gesprek gaat met haar partijgenoot Jan Jambon om het belang van fondsen die onderzoeksjournalistiek steunen aan te kaarten.

Vooruit zal ook in de Kamer nog vragen stellen over dit dossier. Eerder toonde Stephanie d’Hose, Vlaams parlementslid voor Anders, zich al erg verbolgen over de beslissing van Jambon. “Jambons houding is helaas tekenend voor de manier waarop de N-VA omgaat met organisaties die kritisch zijn voor haar beleid”, liet ze optekenen in Knack.

Eerder trokken zes Vlaamse socio-culturele organisaties naar de Raad van State tegen het intrekken van hun subsidies

Apache zal zijn verdediging voeren voor de dames en heren staatsraden van de Raad van State. We zijn in elk geval benieuwd of de Nationale Loterij en de minister andere – en meer steekhoudende – argumenten zullen aandragen waarom ze ons een subsidie door de neus hebben geboord. Het feit dat eerst het licht op groen werd gezet (waardoor het project werd opgestart en de 40.000 euro werd uitgegeven) en nadien werd teruggekomen op die beslissing is… problematisch. De beslissing van de minister werd trouwens niet aan ons meegedeeld door de minister, die ons evenmin vooraf om uitleg heeft gevraagd, zoals hij zelf beweert.

Doorzichtige argumenten

Apache is niet de eerste organisatie die moet toezien hoe subsidies die waren beloofd worden ingetrokken op basis van wel erg doorzichtige argumenten. Wat ons overkomt is ernstig, maar wat zes Vlaamse socio-culturele organisaties eind vorig jaar overkwam is nog van een ander kaliber. Allemaal kregen ze een positief advies van de beoordelingscommissie en toch werden twee van hen niet (langer) gesubsidieerd (Headquarters of the Movement en Labo) en moesten vier van hen het met minder geld doen dan beloofd (Vrede, Vredesactie, Climaxi, GetBasic). De argumenten waren niet budgettair (hoewel de Vlaamse regering ook op socio-culturele organisaties bespaarde) maar ‘juridisch’. Volgens de Vlaamse regering zouden deze organisaties “zich niet ondubbelzinnig distantiëren van geweld of, erger, oproepen tot geweld”. 

De zes organisaties trokken naar de Raad van State om de beslissing van de Vlaamse regering aan te vechten. De advocaten van de Vlaamse regering legden onlangs hun Memorie van antwoord neer. Daaruit kan worden afgeleid welke argumenten er worden weerhouden. Apache kon één van die antwoorden, over Headquarters of the Movement, inkijken. Het valt op dat de Vlaamse regering niet goed weet hoe ze moet bewijzen dat deze organisatie zich niet zou distantiëren van geweld of oproepen tot geweld.

De Vlaamse regering weet niet goed hoe ze moet bewijzen dat Headquarters of the Movement zou oproepen tot geweld

Het enige ‘incident’ dat wordt aangehaald is de deelname van de organisatie, waar ook klimaatactivist Anuna De Wever deel van uitmaakt, aan de bezetting van OIP Systems in Oudenaarde, een dochterbedrijf van Elbit, dat wapens levert aan Israël. Die bezetting kreeg een staartje omdat zeven actievoerders voor de rechter werden gedaagd. Die veroordeelde hen tot het betalen van een schadevergoeding omdat het bedrijf economische schade had geleden als gevolg van de blokkade. De actie was echter geweldloos. In de rechtbank werd dat op geen enkel moment betwist. 

Ook de vzw Vrede viel steil achterover toen de argumenten van de Vlaamse regering werden ingediend bij de Raad van State. De pacifistische organisatie werd verweten dat ze een actie van Code Rood zou hebben gepromoot. Ludo De Brabander (Vrede vzw): “Wij hebben ooit, in 2022 een actie van Code Rood tegen Total Energies aangekondigd in onze agenda. Code Rood was toen nog helemaal niet gebrandmerkt wegens zogenaamd gewelddadige activiteiten. Dat gebeurde pas in 2025.”

Een ander “bezwarend” artikel op de website van Vrede vzw was een verslag van een actie in Kopenhagen tegen rederij Maersk. Dat was een geweldloze actie (een protestkamp) waar ook Code Rood aan deelnam, net als een hele reeks andere actiegroepen. 

Als deze antwoorden van de Vlaamse regering exemplarisch zijn voor de antwoorden die aan andere organisaties worden bezorgd, wordt de procedure bij de Raad van State a walk in the park. Als de organisaties gelijk krijgen, verdienen ook de leden van de beoordelingscommissie een verontschuldiging. Niemand minder dan minister-president Matthias Diependaele (N-VA) verklaarde in het heetst van de strijd dat de regering niet op hen kon vertrouwen. “Er staan onverklaarbare zaken in die adviezen”, zei hij. “Dat toont aan dat er mensen zaten in die commissies die met een eigen ideologische agenda werkten. Dus hebben we bijgestuurd op politiek niveau.”

Maar zelfs wanneer de Raad van State de Vlaamse regering zou terugfluiten, is het nog niet zeker dat de felgeplaagde organisaties hun subsidies zouden (terug)krijgen.

Dat bleek in november 2024 toen minister van Omgeving Jo Brouns (CD&V) de subsidie weigerde uit te keren aan Dryade, een organisatie die succesvolle juridische procedures voerde tegen de geplande methaankraker van Ineos en in nitraatzaken. Zijn voorganger Zuhal Demir (N-VA) had de subsidie (van 180.000 euro) geweigerd omdat ze niet wilde dat organisaties met Vlaamse subsidies processen zouden voeren tegen beslissingen van de Vlaamse regering. Dat argument werd ook in het decreet ingeschreven. De Raad van State gaf Dryade gelijk, maar de subsidie werd dus toch niet uitgekeerd.

Macht uitdagen

Volgens Patricia Popelier, jurist en gewoon hoogleraar (Universiteit Antwerpen), is het feit dat de overheid geen subsidies geeft aan wie tegen haar beleid opkomt, “minder vanzelfsprekend dan het klinkt”. In Visie argumenteerde ze dat met verve. “Dat macht wordt uitgedaagd maakt juist de kern uit van de democratische rechtsstaat. Het betekent dat de wetgever macht moet delen. Burgers, middenveld, media en rechters vullen hem aan, beperken hem, controleren hem. Ngo’s zijn daarin cruciaal. Ze zorgen voor sociale cohesie en doen dienst als waakhond. Dat laatste doen ze op vele manieren. Door sociale dialoog, met input wanneer wetten en besluiten worden gemaakt. Door hun standpunten te delen, in opiniebijdragen en op sociale media. Door op straat te komen. En door strategisch procederen.”

“Procederen maakt altijd deel uit van een strategie. Elke partij vraagt zich af of het aangewezen is om naar de rechter te stappen, bij welke rechtbank en met welke argumenten. Strategisch procederen wijst op iets bijkomend: procederen is dan een middel om beleid te doen wijzigen. Om mensen bewust te maken van een maatschappelijk probleem, om druk te zetten voor hervormingen. Of om de wet af te dwingen, de contouren van wet en grondwet helder te trekken, en de regering tot de orde te roepen.”

Ministers staan niet boven de wet, ook niet als ze hun waakhonden willen muilkorven

Het is met die inspirerende gedachten in ons achterhoofd dat Apache naar de Raad van State trekt. Niet omdat we erop rekenen dat we daarmee alsnog de ons beloofde subsidie zouden kunnen ontvangen (er zal wel een (drog)reden gevonden worden om die niet te geven) maar omdat ministers niet boven de wet staan, ook niet als ze hun waakhonden willen muilkorven.