Op maandagavond 29 juni stond de Antwerpse Coalitie voor Palestina paraat zoals elke week. Met een simpele vraag aan het stadsbestuur: haal de Israëlische vlag van de gevel van het stadhuis. De politie duwde de groep terug naar de Groenplaats. Het was er zogezegd te smal en te druk. Om veiligheidshalve was er blijkbaar nood aan politioneel optreden.
Groen-voorzitter Aimen Horch werd met een nekklem uit de groep getrokken door agenten zonder zichtbaar identificatienummer. Even later onderging Stef Arends, die net de arrestatie van Horch had gefilmd, hetzelfde lot. Twaalf aanhoudingen in totaal. De polarisatie wordt constant opgedreven.
Diezelfde Grote Markt waar de betogers niet mogen staan, vult zich zonder probleem met vijfduizend uitzinnige Antwerp-supporters
Criminoloog Jelle Janssens (UGent) noemde de beelden achteraf hardhandig en buitensporig. Burgemeester Els Van Doesburg (N-VA) staat, bij monde van haar woordvoerder, pal achter haar korps: “de regels gelden voor iedereen, dit is Noord-Korea niet”.
Het is een zin die blijft haken. Want de vraag is nooit óf er regels gelden, maar wíé ze trekt, en voor wie ze soepel zijn. Diezelfde Grote Markt waar de betogers niet mogen staan, vult zich zonder probleem met vijfduizend uitzinnige Antwerp-supporters wanneer de ploeg kampioen speelt. Half augustus mag er een kermis staan die hulpdiensten de doorgang blokkeert.
Maar een paar honderd mensen die vragen om een vlag weg te halen, dat gaat plots niet. Dat wordt per direct geframed als een orde-probleem, dat vraagt om een arrestatieteam.
Willekeurige macht
Er kwam dit jaar een boek uit dat deze exacte dynamiek ontleedt: “De reiziger. Het uitzonderlijke leven van Georg Forster en zijn zoektocht naar de mens.” De nieuwe biografie van historica Andrea Wulf over de Duitse natuuronderzoeker en revolutionair Georg Forster (1754–1794). Dit ‘Wonderkind’ ontleedde twee eeuwen geleden reeds de dynamiek die we in Antwerpen frappant duidelijk konden waarnemen.
Forster is slechts negentien wanneer hij als scheepstekenaar met Kapitein Cook aanmeert op het eiland Tanna. Een Europese soldaat trekt er een willekeurige lijn in het zand. Een grens die niemand ter plekke heeft afgesproken.
Iemand die weet hoe het voelt om blind te moeten gehoorzamen én het gevaar er in ziet, herkent het mechanisme
De soldaat schiet vervolgens een eilandbewoner neer die weigert de lijn te respecteren. Forster ziet daar iets wat zijn tijdsgenoten liever niet wilden zien: die lijn was nooit een neutrale (lees: bilaterale) afspraak of consensus. Ze was macht, verkleed als orde.
Wulf volgt Forster van die stranden naar de salons van Londen, de armoede onder een tirannieke geleerde vader, een huwelijk dat worstelt met eigen vrijheidsidealen, tot aan de Mainzer Republiek (d.i. de eerste republiek op Duitse bodem). Als overtuigd revolutionair loopt hij uiteindelijk vast en sterft een arm en verbannen man in Parijs.
Telkens tekende hetzelfde patroon zich af: een autoriteit die claimt neutraal te zijn — zij het nu vader, kapitein, keizerrijk, of de Republiek zelf — terwijl ze in werkelijkheid constant uitzonderingen maakt door te bepalen wie zich mag verplaatsen, spreken of bestaan zonder toestemming.
Wat Forster zo scherp maakt, is niet dat hij toevallig een vooruitziend en tolerant man was. Wulf toont overtuigend aan dat zijn gevoeligheid voor willekeurige macht ergens vandaan kwam. Hij leefde zelf altijd onder bevel.
Iemand die weet hoe het voelt om blind te moeten gehoorzamen én het gevaar er in ziet, herkent het mechanisme. Een grenslijn op een strand, een “verboden zone” op een plein, een vlag die zogezegd “neutraal” is omdat de macht dat eenzijdig beslist heeft.
‘Neutraliteit’ bestendigt machtshebbers
Dat is precies het woord dat deze week in Antwerpen viel: neutraliteit. Een tachtigjarige traditie rechtvaardigt de vlag, vindt het stadsbestuur. De (onbewezen) onrespectvolle behandeling van politie in het verleden, rechtvaardigt het disproportionele optreden. Als een traditie de vlag van een koloniserende genocidaire staat beschermt en de onschuldige maar betrokken burgers met een nekklem verwijdert, is dat geen neutraliteit. Dat is een willekeurige lijn in het zand die zich voordoet als orde.
Forster zou de retoriek en de praktijk direct herkend hebben. Empire noemde zichzelf ook zelden empire; het noemde zichzelf beschaving, orde, bescherming van de handel. Willekeur die zich verklaring bespaart omdat ze zichzelf al ‘regel’ heeft genoemd, is de oudste truc van de macht.
Wie tekent de lijn, en wie betaalt de prijs voor het bestaan ervan?
Daar onverschillig tegenover staan is medeplichtigheid. De kern van wat er ondemocratisch aan is, is dat ze niet in vraag gesteld mag worden. Niemand mag vragen waarom deze regels hier, nu, en enkel voor hen gelden.
Wulf schrijft met De Reiziger geen pamflet. Het is in de eerste plaats een meeslepend portret van een man die de moed had zijn eigen tijdsbestek tegen te spreken, alsook om zijn eigen bevoorrechte blik voortdurend bij te stellen.
Wie deze zomer door de Antwerpse straten loopt waar vreedzame betogers worden weggesleept terwijl supportersmassa's ongehinderd over dezelfde Grote Markt mogen, leest het boek niet simpelweg als geschiedenis maar als spiegel.
De vraag die Forster op Tanna stelde, is dezelfde vraag die vandaag op de Kaasrui gesteld kan worden: wie tekent de lijn, en wie betaalt de prijs voor het bestaan ervan?
