Oogst het nieuwe Apache Magazine

“De boer moet een optimist zijn of hij zou geen boer meer zijn.” Zijn er in Vlaanderen nog veel optimisten over? De varkens zijn dan wel rooskleurig, de toekomst ziet er veel minder zo uit. De agrarische revolutie die in Europa de hongerspoken van de Tweede Wereldoorlog moest verjagen heeft lange tijd goed geboerd, maar een systeem dat draait op pesticiden, kunstmest, schaalvergroting en ruilverkavelingen moest en zou ooit op zijn limieten botsen. 

In Vlaanderen en ook Nederland komt dat boontje om zijn loontje in de vorm van een stikstofoverschot. Met ettelijke miljoenen om vervuilende varkenshouders uit te kopen probeert Vlaanderen de varkensstapel in te perken. Vooralsnog geen doorslaand succes. En welk effect heeft het op onze kwetsbare natuur? Apache Magazine sprak met boeren die zich wel of net niet lieten uitkopen, en met natuurbeschermers die toch nog meer inspanningen verwachten.

De stikstofcrisis mag dan een van de grootste politieke splijtzwammen van de voorbije jaren zijn, ook elders klinken alarmen. Zo treffen we tegenwoordig overal – van grond- en drinkwater tot ons dagelijks brood – TFA aan. Maar hoe komt deze kleinste telg uit de wereldberoemde PFAS-familie daar terecht? Enkele van de hoofdverdachten zijn pesticiden die een (of meer) PFAS als werkend bestanddeel hebben en die rijkelijk over Vlaamse velden worden gestrooid. Die PFAS breken uiteindelijk af tot TFA, en dit uiterst hardnekkige en mobiele restproduct komt vervolgens … overal terecht. 

Historicus Maïka De Keyzer: “Er is een enorm verlies aan biodiversiteit en ook een véél te grote belasting van de bodem, het water en de lucht. De klimaatopwarming brengt op sommige momenten meer hitte en droogte en daarna net meer water. Het moet anders. Dat is duidelijk.”

Pesticidenproducenten wijzen vooral naar andere boosdoeners, maar intussen haalde de Europese Commissie de vorming van TFA wel aan als reden om alvast één PFAS die als pesticide wordt gebruikt van de markt te halen. De Vlaamse Regering bakkeleit intussen over een “uitfasering” van PFAS-houdende pesticiden.

“Er is een enorm verlies aan biodiversiteit en ook een véél te grote belasting van de bodem, het water en de lucht. De klimaatopwarming brengt op sommige momenten meer hitte en droogte en daarna net meer water. Het moet anders. Dat is duidelijk”, weet ook historicus Maïka De Keyzer. Met het ene oog op het verleden en het andere op de toekomst legt ze uit waar het misliep, maar ook hoe het anders kan moet. 

De Keyzer wijst onder meer op het belang van landbouwgronden die nog in publieke handen zijn, van onder meer OCMW’s. Laat dat nu het terrein zijn van onderzoeker Hans Vandermaelen. Hij bracht voor het eerst alle publieke landbouwgronden van Vlaanderen en Brussel in kaart én pleit ervoor dat overheden die gronden ook effectief gaan gebruiken: “We zouden er landbouwers die willen verduurzamen kunnen ondersteunen en belonen met toegang tot extra grond.”

Ware verduurzaming ziet Dirk Holemans in het agro-ecologische model, dat de zorg voor mens, boer én natuur als uitgangspunt neemt. Net als het herstel van relaties: tussen boer en consument, tussen voeding en natuur, tussen voeding en lichaam. Om dat te kunnen bereiken is niet minder dan een voedselrevolutie nodig. 

Hoe ze anders kunnen boeren leren sommigen in Voeren. Studenten landbouwwetenschappen van de ULB maken er op een echte boerderij en in een echt slachthuis van zeer nabij kennis met hun onderwerp. Docent Marjolein Visser zet hen (en ons) op weg, tekenaar Jeroen Janssen volgt in hun moddersporen. 

Dat het anders kan, proberen bioboeren al jaren te tonen. Met succes: tegenwoordig vind je in elke supermarkt een uitgebreid aanbod producten met biolabel. Valt die verregaande commercialisering wel te rijmen met de principes van de biologische landbouw? Want wanneer bioboeren het spel volgens de regels van de (super)markt spelen, dreigen ze te worden meegezogen in een spiraal van steeds lagere prijzen. Maar wat als we de ware kost van de ‘gewone’ landbouw doorrekenen?

Sommige boeren slaan de handen op onorthodoxe wijze aan de ploeg: met de hulp van milieu-advocaten klagen ze TotalEnergies en Volkswagen aan. Ze willen deze fossiele reuzen verantwoordelijk stellen voor de klimaatschade die ze nu al ondervinden; van hittestress tot overstromingsgevaar. “Boeren staan in de frontlinie van de klimaatcrisis”, zegt de Henegouwse boer Hugues Falys, die TotalEnergies voor de rechter daagt. 

En boeren krijgen ook steun uit voor sommigen onverwachte hoek, die van de klimaatactivisten. In juli legde de radicale actiegroep Code Rood de site van Cargill in Gent stil. Maar waarom? Het familiebedrijf zegt net de wereld te willen voeden op een veilige, verantwoordelijke, duurzame wijze. Toch? In werkelijkheid voedt de voedselgigant de veestapel met soja waar regenwoud voor is gesneuveld, boekt het concern overwinsten in tijden van voedselcrises en produceert het biobrandstof uit voedselgewassen met een flinke ecologische voetafdruk. Apache Magazine toont de dubbelspraak van deze duistere gigant.

In dit landbouwnummer trekken we ook naar Zuid-Amerika, waar projecten van natuurherstel inspiratie kunnen bieden aan Europese beleidsmakers. En we berichten vanuit Cambodja. Daar investeerde de Belgische Investeringsmaatschappij voor Ontwikkelingslanden de voorbije jaren volop in microfinanciering: kleine leningen die gezinnen uit de armoede moeten helpen. Apache Magazine legt de pijnlijke realiteit bloot achter die goede bedoelingen: miljoenen Cambodjanen geraken in een vicieuze cirkel van steeds hogere schulden. Met honger, huiselijk geweld en zelfmoordneigingen tot gevolg.

In april kregen we een mail vanuit Syrië van journalist Johannes Decat, van wie een reportage over het conflict tussen Armenië en Azerbeidzjan verscheen in Apache Magazine #13. Hij had verschillende ideeën voor artikels over het land dat sinds enkele maanden van het Assad-regime was verlost. Een van die voorstellen paste perfect in dit nummer: De zaden van de toekomst. Johannes wilde schrijven over de “stille revolutie” waar Salem aan werkte in de dorre velden rond Daraa, in het zuidwesten van Syrië. Deze jonge Syrische boer probeert traditionele, klimaatbestendige gewassen terug te brengen naar zijn door oorlog geteisterde geboortestreek. 

Het verhaal van Salem kunnen we in dit Apache Magazine helaas niet vertellen. In juni vernamen wij met grote droefheid het onverwachte overlijden van Johannes. Het hele team van Apache wenst de naasten van Johannes erg veel sterkte. Omdat Johannes ons op het belang wees van het bewaren van zaden kan je er in dit nummer wel een uitgebreid artikel over lezen.

Nog in dit herfstnummer vind je interviews met auteurs Gaea Schoeters, over haar nieuwe boek, en Charlotte Van den Broeck, over het gedicht dat je in dit magazine kan lezen. We vertellen ook de verhalen van Oekraïense vluchtelingen die in België een nieuw leven opbouwen. Onze huiscolumnist Juicy IJsselmuiden heeft last van bruiloftstress en huiscartoonist Bart Vliegen wordt geplaagd door de boerderijblues. 

Veel plek geven we tot slot graag aan een splijtend fragment uit het boek Perfecte slachtoffers van de Palestijnse schrijver Mohammed El-Kurd: een gids voor het weerleggen van de meest idiote anti-Palestijnse laster. Geen blad voor de mond nemen, heet dit.