Als kind werden de meesten onder ons gestraft wanneer we stout waren en beloond wanneer we braaf waren. Op het werk krijgt wie goed presteert een bonus en wie dat niet doet, of wie zich onbehoorlijk gedraagt, mag zich verwachten aan een waarschuwing. We riskeren een boete wanneer we te snel rijden of wanneer we vuilnis op de grond gooien in het park. En zelfs landen kunnen rekenen op financiële steun wanneer ze zich schikken naar de wensen van een grootmacht, maar worden afgedreigd met militaire interventies wanneer ze dat niet doen.
Prikkels zijn overal – winkels adverteren kortingen om ons naar binnen te lokken en proberen ons als klant te houden met getrouwheidskaarten, automerken bieden aantrekkelijke financiële voorwaarden, bedrijven hebben medewerker-van-de-maand-wedstrijden. Bordjes geven de straf aan die we mogen verwachten als we ons misdragen. Het gebruik en het effect van prikkels, negatief of positief, is een heuristische vuistregel geworden die we bijna blind toepassen, en waarvan we denken dat hij universeel geldt.
Betaald om thuis te blijven
En toch, zoals Landsburg zegt: “...*grotendeels*...”. Soms is het leven net iets ingewikkelder. Die gedachte kwam bij me op toen ik onlangs een paper las van twee economen, Stefan Pichler en Nicolas Ziebart, waarin ze de voor- en nadelen van een ziekte-uitkering onderzoeken. Wanneer ze het aantal gevallen van griep in de VS bekeken, en dit correleerden met het al dan niet bestaan van een verplicht ziektegeld (dit verschilt van staat tot staat), stelden ze een aanzienlijke daling van het voorkomen van de ziekte vast nadat verplicht betaald ziekteverlof was ingevoerd. Hun conclusie was dan ook dat dit kan helpen ziekten te verspreiden omdat de positieve prikkel zieke mensen ertoe aanzet thuis te blijven.
Zonder zo’n systeem zouden meer mensen die ziek en besmettelijk zijn naar hun werk komen en de ziekte doorgeven, omdat ze er anders financieel bij zouden verliezen – de auteurs noemen dit ‘besmettelijk presenteïsme’. Technisch is dit wat men een moral hazard noemt: de situatie waarin iemand (de zieke) een risico neemt (dat anderen worden besmet om zo inkomensverlies te vermijden), waarvan de kost door anderen wordt gedragen (collega’s en klanten). Maar er is natuurlijk nog een meer voor de hand liggende moral hazard: er zijn ook diegenen die helemaal niet ziek zijn, die nu hun kans mooi zien om zonder verlies te lijden thuis te blijven (‘niet-besmettelijk absenteïsme’), omdat de kost van hun gedrag wordt gedragen door de werkgever of hun verzekeraar.
De balans tussen deze twee types van gedrag is uiteraard van belang op macro-schaal wanneer je het netto effect van ziektegeld wil bepalen: weegt de reductie in besmettelijk presenteïsme en de economische kost van meer zieken op tegen de economische kost van een toename van het niet-besmettelijke presenteïsme van diegenen die doen alsof?
Maar ook de micro-schaal is interessant: wat vertelt ons het gedrag en de keuzes van beide categorieën van werknemers, in het bijzonder over hoe we met de uitspraak dat ‘mensen op prikkels reageren, de rest is commentaar’ zouden moeten omgaan?
(Niet zo’n) vreemd gedrag
Een eerste observatie is dat sommige mensen geen prikkel nodig hebben om thuis te blijven wanneer ze ziek zijn. Zelfs wanneer we de gevallen waarin de ziekte zo ernstig is dat naar het werk gaan onmogelijk is buiten beschouwing laten, zijn er toch mensen die welbewust beslissen thuis te blijven wanneer ze ziek zijn, ondanks het financiële nadeel. Waarom maken zij de afweging op deze ‘nadelige’ manier?
Een mogelijke reden is dat ze een beredeneerde analyse maken. Ziek op je werk zijn is bepaald niet prettig. De meeste mensen zijn in principe bereid te betalen om onprettige ervaringen te vermijden – we kopen bijvoorbeeld een paraplu om aan onaangename doorweektheid te ontsnappen. Het is dus best mogelijk dat voor sommigen een dagloon een redelijke prijs is om niet de hele dag op het werk te zitten afzien. Dit is een perfect rationele keuze.
Als het inkomensverlies geen al te groot probleem veroorzaakt, kan de beslissing om thuis te blijven ook het gevolg zijn van sociale normen. Als dat het gedrag is dat je als kind zag bij volwassenen, of dat je waarneemt bij je collega’s, dan is de kans groot dat je dat voorbeeld volgt. In zekere zin krijg je een duwtje, een nudge van je geschiedenis of je omgeving.
Of misschien worden mensen die spontaan thuisblijven bij ziekte geleid door een diep geloof en behoefte te doen wat goed en juist is. Naar je werk gaan wanneer je ziek en besmettelijk bent is verkeerd, en zelfs wanneer je daar financieel bij inschiet, ga je toch op een morele manier handelen. De moraliteit wint het op de moral hazard, dus.
Maar voor sommigen zijn overtuigingen en nudges van collega’s of ouders onvoldoende, of is de prijs die ze bereid zijn te betalen om niet ziek naar het werk te moeten minder dan een dagloon. En deze mensen zullen eerder reageren op de prikkel van ziektegeld.
Wat met de andere moral hazard, wanneer er wel ziektegeld is? Waarom wendt niet iedereen nu en dan voor ziek te zijn? Zou dat niet de rationele afweging zijn – betaald worden zonder naar het werk te hoeven? Iemand met een zeer bekrompen idee van rationaliteit dat enkel naar financieel verlies of winst kijkt zal niet-spijbelaars wellicht als irrationeel bestempelen. Maar in de praktijk, wanneer mensen werkelijk bewust afwegingen maken, dan worden meestal wel meer dan alleen de financiële gevolgen in rekening gebracht.
Ook hier kan de sociale context behoorlijk wat nudge-vermogen hebben. Als je collega’s af en toe eens een dagje “ziek” thuisblijven, waarom dat dan niet ook eens doen? En als dat integendeel helemaal niet voorkomt, dan zullen de sociale normen je wel twee keer laten nadenken – al was het maar omdat de positieve prikkel van een dagloon zonder een dag werk niet opweegt tegen het risico ontmaskerd te worden.
Tenslotte zal voor sommigen de overtuiging dat het best is eerzaam en moreel te handelen, in plaats van te stelen van je werkgever, voldoende zijn om te vermijden aan de verleiding toe te geven.
Het commentaar is belangrijk
Mensen reageren op prikkels, dat is waar, maar niet iedereen reageert op dezelfde prikkels op dezelfde manier. Het ‘commentaar’ in het citaat van Landsburg kan van belang zijn. Stuurlui aan wal (een rol die uw dienaar niet onbekend is) vergeten dit wel eens, en worden er dan toe verleid te denken dat het gedrag van deze of gene groep mensen eenvoudig kan worden veranderd met een voor de hand liggende positieve of negatieve prikkel.
Maar ook wanneer we werkelijk de bedoeling hebben het gedrag van mensen te veranderen, misschien als manager, als leraar of zelfs als ouder, dan is het makkelijk op een onkritische manier beroep te doen op zulke overduidelijke prikkels. Mensen hebben echter complexe voorkeuren, en het zijn zelden de voor de hand liggende prikkels die het beste werken. Het slagveld van gedragsverandering is bezaaid met onverwachte neveneffecten.
Uri Gneezy, Stephan Meier en Pedro Rey-Biel bespreken een heel aantal van zulke onbedoelde gevolgen. Naast het welbekende voorbeeld van het kinderdagverblijf in Israël waar geldboetes voor laattijdig ophalen het sociale schuldgevoel verdrongen, bekijken ze onder meer prikkels om studenten aan te zetten tot betere academische prestaties, om pro-sociaal gedrag aan te moedigen (zoals bloeddonatie of vrijwilligerswerk), en zelfs om gezonder te gaan leven (stoppen met roken, meer lichaamsoefening).
Zoals zo vaak is de les: het is allemaal niet zo simpel. De juiste prikkels kunnen best de gewenste gedragsverandering teweeg brengen, maar je moet dan wel je huiswerk doen en nagaan wat die juiste prikkels kunnen zijn. Maar dat is een hoop inspanning – en dus een negatieve prikkel...
