Een paar jaar geleden was ik op bezoek in deze tweede grootste stad van het Verenigd Koninkrijk. Het centrum wordt gedomineerd door nu gerenoveerde fabrieken die ooit het hart van de stad uitmaakten. Ik liep door de straten en de shopping centra en geraakte in de ban van dat bijna tastbare verlangen om tot de eenentwintigste eeuw te behoren. Zoals in veel steden wordt deze ambitie keer op keer op de proef gesteld door hardnekkige sociale ellende en een gebrek aan jobs.
Prestige
Tijdens mijn korte verblijf was de bibliotheek nog in aanbouw. Op foto oogt het in ieder geval indrukwekkend. Het Nederlands architectenbureau Mecanoo heeft onder leiding van Francine Houben een pracht van een gebouw afgeleverd, bestaande uit verschillende ‘palazzo’s’, mooi geïntegreerd in de al bestaande gebouwen op een centraal plein. De indrukwekkende buitenkant is versierd met enorme goudkleurige en grijze levensbloemen.
Bij de opening maakten de ronkende verklaringen van schrijvers, politici en lokale bekendheden een onvervalst vertrouwen duidelijk in de verspreiding van kennis en het maatschappelijk belang ervan. Vandaag wordt het nieuws gedomineerd door een bordje waar ‘Books wanted’ op staat. De bibliotheek heeft immers geen geld meer om nieuwe boeken te kopen en vraagt aan de bevolking om recente romans te doneren, wat iemand de opmerking ontlokte dat men vergeten is om geld opzij te zetten voor waar het écht om gaat: boeken.
Voor mij doemde het beeld op van een enorm gebouw, een en al prestige en optimisme, maar voor de rest gevuld met leegte, met boekenplanken zonder boeken. Dat beeld werd nog versterkt toen ik te weten kwam dat dit gebouw het afgelopen jaar nog meer bezocht werd dan The British Library in Londen. Kwamen al die mensen dan louter voor de architectuur, voor de ervaring van prestige? Uiteraard is het iets genuanceerder. De bestaande collectie is gigantisch. Alleen is er geen geld meer voor nieuwe boeken of tijdschriften, zijn de bezoekuren drastisch ingekort (minder dan veertig uur per week) en wordt er stevig gesnoeid in het personeelbestand.
Voor mij doemde het beeld op van een enorm gebouw, een en al prestige en optimisme, maar voor de rest gevuld met leegte, met boekenplanken zonder boeken
Rationaliseren
Het verhaal rond deze bibliotheek laat zich uiteraard lezen als een allegorie over die bijzondere menselijke verdwazing van voortijlend prestige zonder nog rekening te houden met waar het echt om gaat, sterker nog: zonder rekening te houden met wat de initiatiefnemers ervan zichzelf als doel hadden gesteld. Het gebouw heeft een kwart miljard euro gekost. Het dagelijks gebruik ervan kost 85.000 euro per dag, wat wil zeggen: meer dan 31 miljoen euro per jaar. Zo een forse investering vraagt om een bewustzijn op lange termijn dat ironisch genoeg net door de talloze levensbloemen op de gevel van het gebouw wordt samengevat. De levensbloem is een symbool dat we in mythologieën over heel de planeet terugvinden. Het is tegelijk wiskunde en spiritualiteit en het verwijst naar de verbondenheid tussen alles of naar iets wat Jeroen Brouwers ooit zo prachtig omschreef in zijn boek Bezonken rood: ‘niets bestaat dat geen ander aanraakt’.
Wat ook fascinerend is en zeker ook in dit land herkenbaar, is een verlangen op een gebouw projecteren dat veel verder gaat dan de oorspronkelijke functie ervan. Ik moet bijvoorbeeld denken aan de verklaringen die werden afgelegd toen het nieuwe Antwerpse Justitiegebouw, het zogenaamde Vlinderpaleis, werd geopend. Een prestigieus gebouw moet altijd ‘meer’ zijn, tot in het absurde toe. (Justitie en vlinders: hoe ambitieus lyrisch kunnen beleidsvoerders toch worden.)
Uiteraard is er zelfs in deze digitale tijden iets voor het verlangen te zeggen dat een bibliotheek als een bijenkorf kan functioneren en dat de dorst naar kennis het hart van een samenleving kan uitmaken. Mensen zijn echter in staat om naar de hemel te reiken om daarna, bijna in een beweging, hun eigen vleugels kort te wieken door besparingen. Toen in dit landsgedeelte werd aangekondigd dat steden en gemeentes voortaan zelf budgettair konden beslissen wat er met hun bibliotheken moest gebeuren, werd dat door sommige politici omschreven als een gerechtvaardigde beweging naar meer gemeentelijke autonomie. Critici van deze maatregelen die vreesden dat dit vooral zou leiden tot minder bibliotheken werden afgedaan als ‘ouderwets’ en ‘angstig voor vernieuwing’.
Van Birmingham tot hier valt vooral het onbehagen op ten opzichte van een verzameling boeken die door de staat wordt gefinancierd. De ‘meerwaarde’ dient keer op keer te worden gedemonstreerd jegens het vrijwel neurotische verlangen om te ‘rationaliseren’. Wie weet staat die mooie bibliotheek in Birmingham ooit echt leeg en verwaarloosd. En dan kan je er vergif op nemen dat zij die ooit juichten bij het bouwen ervan datzelfde gebouw schouderophalend zullen omschrijven als een ruïne van onze ‘digitale tijd’.
