De gebeurtenissen hebben een duidelijk sektarische inslag ingeslagen. De salafisten, de Moslimbroederschap en Al Qaeda in Irak zijn de drijvende krachten achter de opstand. Het Westen, de Golflanden en Turkije steunen de oppositie, terwijl Rusland, China en Iran het regime steunen.
Met deze drie zinnen omschreef het Amerikaanse Ministerie van Defensie in 2012 de gespannen situatie in Syrië. Het geheim rapport, publiek gemaakt door de (conservatieve) "overheidswaakhond" Judicial Watch en verspreid over verschillende takken van de Amerikaanse overheid, weerlegt heel duidelijk de claim van president Obama dat de Amerikaanse inlichtingendiensten de opkomst van IS niet zouden hebben zien aankomen. In combinatie met andere, door Wikileaks publiek gemaakte diplomatieke documenten, ontstaat zo een ontluisterend beeld over de Amerikaanse strategie in Syrië.
"Caught by surprise"
De VS wisten zeker in 2012 al dat Al Qaeda in Irak (AQI), de voorloper van ISIS of Islamitische Staat, "vertrouwd" was met Syrië, dat AQI de oppositie tegen Assad van meet af aan steunde en dat het regime van Assad door AQI als "speerpunt" van de "sjiitische voorhoede" en dus als belangrijkste doelwit werd beschouwd.
Meer nog, de nota voorspelde toen al, zeer adequaat dat "het regime zal overleven" en dat er zich met steun van Iran en Rusland aan de ene kant en Turkije en de Golfstaten aan de andere kant een "proxywar" zou ontwikkelen die het ontstaan van een "salafistisch vorstendom" in oostelijk Syrië mogelijk zou maken. "Dit is exact wat de machten die de oppositie steunen willen, zodat het Syrisch regime geïsoleerd raakt."
De Amerikaanse legergeneraal Dempsey liet zich in september 2014 al ontvallen weet te hebben van de financiering van ISIS door "Arabische bondgenoten". De Amerikanen en hun bondgenoten bleven bovendien wapens leveren aan de oppositie, ook toen duidelijk werd dat de wapens in handen van IS vielen.
Niet alleen de oprichting van een islamitische staat werd al in 2012 voorzien, ook de overname van de Iraakse steden Mosul en Ramadi door AQI werd als waarschijnlijk scenario naar voren geschoven
Niet alleen de oprichting van een islamitische staat werd al in 2012 voorzien, ook de overname van de Iraakse steden Mosul en Ramadi door AQI werd als waarschijnlijk scenario naar voren geschoven. En toch werd het door de VS gesteunde Iraakse leger in 2014 ontzettend makkelijk door IS onder de voet gelopen. De verovering van Ramadi verliep minder vlot, maar sinds mei van dit jaar zwaait IS ook daar de plak.
Tot zover Obama's uitspraak dat de Verenigde Staten verrast waren door de opkomst van ISIS.
De opstand tegen Assad blijkt bovendien al snel gedomineerd te zijn geweest door extremistische krachten en werd bewust aangezwengeld door het Westen en z'n Arabische bondgenoten, ondanks de vooruitzichten van een "salafistisch vorstendom". Hoewel de succesvolle opkomst van ISIS al in 2012 werd voorspeld, duurde het tot de zomer van 2014 vooraleer de terreurgroep Assad verving als grootste vijand.
Druk op het regime
De groep - in 2012 nog bekend als Al Qaeda in Irak - vond in Syrië de ideale omstandigheden om zich te versterken en een nieuw momentum te creëren. De strijd tegen Assad kon immers makkelijk geframed worden in het bredere kader van de strijd tussen soennieten en sjiieten en vormde zo de perfecte rekruteringsbasis voor het latere IS.
Die basis werd lang op voorhand gelegd door het beleid van de VS en z'n bondgenoten. Dat blijkt althans uit een ander gelekt Amerikaanse overheidsdocument. Een geheime diplomatieke kabel uit 2006, verzonden vanuit de Amerikaanse ambassade in Damascus en gelekt door WikiLeaks, maakt duidelijk dat de VS al langer aasden op "regime change" in Syrië en daartoe onder andere de sektarische spanningen tussen sjiieten en soennieten wilde aanwakkeren.
Onder de titel "INFLUENCING THE SARG IN THE END OF 2006" - waarbij SARG staat voor Syrian Arab Republic Government of Syrische regering - doet William Roebuck, de toenmalig politiek adviseur op de Amerikaanse ambassade, zijn aanbevelingen voor het na te streven Amerikaanse beleid in Syrië. Roebuck werd in 2014 door Obama aangesteld als ambassadeur in Bahrein en was eerder ook als diplomaat actief in Libië en Irak.
In zijn rapport analyseerde Roebuck de zwaktes van Assad en zijn "inner circle" en hoe die zwaktes het best te exploiteren zijn om zo de druk op het regime te verhogen. De extremistische islamistische groeperingen worden in het document in de eerste plaats omschreven als een bedreiging voor Assad op de lange termijn, en worden niet uitvoerig behandeld. Wat wel besproken wordt is echter minstens even interessant.
Zo nam Roebuck de alliantie met Iran in het vizier. De Amerikanen beseften dat Assad moest balanceren tussen zijn strategische belangen en zijn interne belangen. Het Syrisch-Iraans bondgenootschap was - en is nog steeds - van groot geopolitiek en militair belang voor Assad, maar te dicht bij het sjiitische Iran aanschurken, kon mogelijk ook op verzet van de Syrische soennieten botsen.
Toenmalig politiek adviseur op de Amerikaanse ambassade Roebuck raadde de Amerikaanse overheid aan om de soennitische angsten voor Iraanse inmenging doelbewust aan te wakkeren via propaganda
Daarom raadde Roebuck de Amerikaanse overheid aan om de soennitische angsten voor Iraanse inmenging doelbewust aan te wakkeren door via propaganda de voor de soennieten negatieve aspecten van de alliantie publiekelijk onder de aandacht te brengen. Onder andere via de Egyptische en Saudische ambassades dienden verhalen over Iraans geld voor Syrische moskeeën of "bekeringen" verspreid te worden. De Egyptische en Saudische bondgenoten deden dat al, maar Roebuck stelde voor om de inspanningen beter te coördineren.
Roebuck merkte daarnaast op dat het regime "zeer gevoelig is" voor geruchten over coups en mogelijke onrust in de rangen van de verschillende inlichtingendiensten en het leger. Om die gevoeligheid uit te buiten, moesten de Egyptenaren en Saudi's door de VS aangemoedigd worden om Syrische oppositiefiguren te ontmoeten. Door die meetings vervolgens op de juiste manier in de pers te "lekken" kon vervolgens ingespeeld worden op de paranoia van het regime.
Ook berichten over de aanwezigheid van extremistische groepen "op doorreis" moesten publiek verspreid worden, net als berichten over de falende aanpak van het Syrische regime. Dat soort berichten zouden, samen met het door Assad gebruikte argument dat Syrië slachtoffer is van terrorisme, het beeld moeten scheppen van Syrië als "instabiel" land.
Roebuck stelde verder dat Amerika via zijn bondgenoten ook de Syrische economie verder kon verzwakken. "Ontmoedig directe investeringen uit het buitenland, vooral van de Golfstaten" schreef hij.
Regime change
Voor zover bekend is ISIS geen rechtstreekse creatie van de CIA of van andere Amerikaanse inlichtingendiensten. Wat deze en andere gelekte documenten wel duidelijk maken is dat het Amerikaanse beleid de ideale habitat creëerde voor een groep als ISIS.
Het Amerikaans beleid in Syrië was, zeker al sinds 2006 in de eerste plaats gericht op "regime change". Voor de opstand gebeurde dat nog vrij subtiel, maar de wapenleveringen aan oppositiegroepen maakten duidelijk dat het doel in de eerste jaren van de Syrische burgeroorlog ongewijzigd bleef. Pas toen het westerse publiek wakker geschud werd door de schokkende onthoofdingen van journalisten kwam IS prominent in het vizier.
Vandaag vallen er enkel Amerikaanse bommen op ISIS en lijkt een politieke oplossing tussen de oppositie - wie dat dan precies moge zijn - en Assad - die nog steeds in het zadel zit, terwijl zijn imminente vertrek al sinds 2011 voorspeld wordt - verder weg dan ooit. Het nastreven van "regime change" zonder duidelijk zicht op een valabel alternatief, blijkt opnieuw vooral een "recipe for disaster".
De rol van regionale en andere grootmachten in het ontstaan en de escalatie van het Syrische conflict leert ons wel dat er zonder politieke inspanningen van hun kant geen einde kan komen aan de militaire impasse. Al moeten die grootmachten daarbij nu wel rekening houden met het op z'n minst impliciet door hen zelf gecreëerde ongeleide projectiel ISIS.
