In 1948 waarschuwden Albert Einstein en Hannah Arendt voor fascisme binnen de Israëlische overheid. In Israël klinkt vandaag opnieuw gelijkaardige kritiek op premier Benjamin Netanyahu en zijn gevolg. Beschuldigingen van genocide en apartheid zijn nu eenmaal moeilijk te vereenzelvigen met democratie. Toch blijft Israël stevig omarmd door zijn westerse bondgenoten, een houding die inmiddels niet alleen de democratie in Israël, maar ook de fundamenten van onze eigen democratieën bedreigt.
Als gebruikelijke bedreiging voor onze democratie wordt vaak gewezen naar extreemrechts, met de herverkiezing van Donald Trump tot Amerikaans president als recentste voorbeeld. Ook in Europa groeit de invloed van illiberale, extreemrechtse partijen. In Hongarije worden persvrijheid en een onafhankelijke rechterlijke macht al langer openlijk ondermijnd. In Nederland beperkt de ultra-rechtsconservatieve coalitie grondrechten zoals vrijheid van meningsuiting en vereniging.
Ook in Vlaanderen tonen analyses aan dat maar liefst 96,7% van de voorstellen van Vlaams Belang een directe bedreiging vormt voor de rechtsstaat. Het discours van deze partijen, doordrenkt met termen als “activistische rechters” en “manipulatieve regimepers”, en ook hun oproepen om subsidies voor kritische middenveldorganisaties stop te zetten, doen het ergste vrezen.
Niet toevallig zijn deze partijen trouwe bondgenoten van Netanyahu, en van het zionistisch project in het algemeen. Zo was een belangrijke factor in de herverkiezing van Trump de pro-Israëlische lobby. Terwijl Trumps aanstaande regering en geplande beleidsvoorstellen vergeleken worden met fascisme, worden ze tegelijkertijd gevierd omdat ze de meest pro-Israëlische ooit zouden zijn.
Liberale steun voor Israël
De wederzijdse liefde tussen Viktor Orbán, Geert Wilders en Netanyahu hoeft geen introductie meer. Apache toonde recent nog aan hoe ook pro-Israëlische organisaties in Vlaanderen hand in hand lopen met extreemrechts. Bondgenoten vinden we echter ook bij zelfverklaarde liberale actoren.
De steun van Amerikaans president Joe Biden aan Israël is onwrikbaar gebleken, en ook Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen stelde in 2023 dat Israël een “levendige democratie is in het hart van het Midden Oosten”. Al te vaak blijkt dergelijke pro-Israëlische houding exemplarisch te zijn voor hoe ook liberale actoren zich schuldig maken aan de beknotting van onze democratische waarden en idealen.
Hun steun voor Israël gaat bijvoorbeeld vaak gepaard met het ondergraven van de eigen wetgeving. Handelsovereenkomsten van de EU vereisen respect voor mensenrechten en internationaal recht. Niettemin krijgen producten uit illegale nederzettingen geen labelling – zoals wel geëist door het Hof van Justitie van de Europese Unie – laat staan dat het Associatieakkoord met Israël wordt opgeschort. Duitsland blijft wapens leveren en Europese havens fungeren als logistieke draaischijven voor de Israëlische defensie-industrie.
De halfslachtige reacties van EU-lidstaten op het ICC-arrestatiebevel tegen Netanyahu illustreren deze hypocrisie nog meer: hoewel alle lidstaten verplicht zijn tot arrestatie bij binnenkomst op hun grondgebied, stelt Frankrijk dat Netanyahu immuniteit geniet. Andere lidstaten zoals Italië en Duitsland zeggen voorlopig enkel te willen onderzoeken hoe aan het arrest gevolg te geven, zonder daarbij expliciet de verplichting voor arrestatie te willen bevestigen.
In België blijft het opvallend stil bij partijen zoals N-VA en MR, maar ook zij zijn in het verleden niet verlegen geweest om uit te halen naar de rechterlijke macht. Meer nog, omtrent beschuldigen van Israëlische genocide spreekt het verleden de Belgische politiek zelfs tegen.
Begin dit millennium werd in een Brusselse rechtbank een genocide-rechtszaak aangespannen tegen Ariël Sharon voor zijn rol in de slachtingen van Sabra en Shatila. Op aandringen van onder meer Louis Michel (MR) werd door de regering-Verhofstadt de genocidewet herschreven zodat de zaak niet meer ontvankelijk was.
Heeft de rechtsstaat als basisbeginsel van de democratie nog waarde?
De stok van antisemitisme
De wijziging van de genocidewet duidt ook op een andere tactiek: waar enerzijds bestaande wetgeving wordt genegeerd, wordt anderzijds nieuwe wetgeving gecreëerd die Israël speciale privileges biedt. Dit gaat ten koste van het democratisch gelijkheidsbeginsel en recht op vrije meningsuiting.
De Duitse Bundestag keurde bijvoorbeeld onlangs een antisemitisme-resolutie goed die overheidssteun aan sociaal-culturele en/of academische actoren koppelt aan hun erkenning van Israël en afwijzing van de Boycott Divest and Sanction-beweging (BDS). Financiële gelden van kritische joodse organisaties werden eerder al bevroren.
Ook worden pro-Palestijnse betogingen, conferenties of online uitingen streng gereguleerd of verboden. Beelden van de Duitse politie die een Israëlisch-joodse vrouw arresteert die protesteert met een bord “Stop de genocide in Gaza” roepen parallellen op met Russische arrestaties op anti-oorlogsprotesten.
In België pleit N-VA voor een bindende toepassing van dezelfde door de International Holocaust Remembrance Alliance opgestelde definitie van antisemitisme. Zoals onder andere ook beargumenteerd door Een andere joodse stem dient deze definitie vaak als wapen van pro-Israëlgroepen om legitieme kritiek op Israël te smoren. Zal N-VA als regeringspartij Vlaams Belang kopiëren door kritische middenveldorganisaties te cancellen?
Ook onze westerse media gaan niet vrijuit. Ze tonen zich al te vaak vooringenomen, waarbij feiten over Israël regelmatig verdraaid worden. Recent werden de Israëlische hooligans in Amsterdam weggezet als slachtoffers: verschillende media hanteerden direct de beladen term ‘pogrom’.
In De Afspraak op VRT Canvas mocht de ondervoorzitter van het Joods Informatie en Documentatiecentrum zonder veel tegenspraak genocidale spreekkoren, en racistisch en anti-Arabisch geweld bagatelliseren door te beweren dat “voetbalsupporters toch nooit hele rustige jongens zijn”.
Dit soort journalistiek zorgt niet voor meer geïnformeerde burgers. Deze journalistiek verzaakt ook aan zijn rol om invloedrijke personen kritisch te bevragen en/of ter verantwoording te roepen. Zijn dit niet net de democratische functies van media?
Invloed van Israël
Als oorzaak van de huidige staat van onze democratie wordt vaak verwezen naar de cocktail van fake news en de opkomst van extreemrechts, dit allemaal mee beïnvloed door Rusland. Kunnen we het ook eens hebben over de invloed van Israël?
Dit betreft in eerste instantie de directe en diffuse invloed van pro-Israëlische lobbygroepen. Het is naïef te denken dat hun politieke impact beperkt blijft tot de VS. Voor België is al aangetoond dat deze invloed het hele spectrum van de Belgische politiek omvat.
Nog belangrijker is om ook de mythes van ons eigen denken te bevragen. We moeten afstand nemen van het idee dat Israël een democratische bondgenoot zou zijn. Het vereist geen Einstein om in te zien dat de toekomst van democratie – zowel in Israël als in Europa – onmogelijk veiliggesteld kan worden zolang recht en gelijkheid selectief worden toegepast.
