2024, het jaar dat Apache het verschil maakte

2024 was het jaar dat de politieke journalistiek definitief vervelde tot reality-tv. De twee opvallendste programma’s waren Het Conclaaf van Eric Goens en BDW, politiek beest van Paul Jambers. Het zijn programma’s op maat van de onpeilbare ijdelheid van de huidige generatie politici. Goens stelt nog pertinente vragen, Jambers lijkt een levende videorecorder die kritiekloos de monologen van zijn idool registreert. Maar laat dat laatste nu precies interessante passages opleveren. Bart De Wever (N-VA) laat zich in de film helemaal gaan en wentelt zich in zelfbeklag. Zo krijg je een ontluisterend beeld van een machtsmens. Dat zelfbeklag is merkwaardig voor iemand die net een van de grootste verkiezingsstunts van de voorbije decennia heeft gerealiseerd.

Een letterlijk citaat. (De scène speelt zich af in de war room van N-VA wanneer in de vooravond van 9 juni steeds duidelijker wordt dat Vlaams Belang niet de grootste partij van Vlaanderen zal zijn en samen met N-VA geen meerderheid zal halen.)

De ontboezeming doet denken aan een uitspraak in Het Conclaaf, enkele weken eerder. In de eerste aflevering vraagt Eric Goens of De Wever toch geen coalitie met Vlaams Belang zou durven sluiten. De Wever wijst dat af, maar niet meteen op inhoudelijke gronden (al noemt hij het economisch programma van Vlaams Belang een PS-kopie). Hij verwijst naar “de affaire van Dewinter”, de onthullingen van Apache en Humo dat Vlaams Belang-kopstuk Filip Dewinter hand-en-spandiensten verleende aan Chinese en Russische spionnen.

En dan komt de kat op de koord:

Wie beide citaten naast elkaar leest en ze even laat bezinken, kan niet anders dan concluderen dat De Wever wel degelijk rekening hield met een scenario waarbij hij een meerderheid met Vlaams Belang zou vormen. De onthullingen van Apache en Humo maakten dat echter onmogelijk en zetten de VB-kiezers ‘in de frigo’. Eens hij dat besefte, koos hij er tijdens de campagne al voor om de deur voor Tom Van Grieken en co. keihard dicht te slaan. Hij deed dat het duidelijkst in Eerste Keus (veruit het beste verkiezingsprogramma dat dit jaar op het scherm te zien was, overigens).

Voor Van Grieken is het een bittere pil die hij nog altijd niet heeft doorgeslikt. Hij durfde het niet aan om Dewinter te lozen (de man kent ongetwijfeld alle vuile geheimpjes van de partij) en liet hem toch de lijst trekken bij de gemeenteraadsverkiezingen in Antwerpen. Dewinter haalde er zijn slechtste score ooit.

Voor Apache en Humo was het een hele opsteker dat we met scherpe onderzoeksjournalistiek Vlaams Belang konden ontmaskeren als een partij die spionnen in haar rangen duldt. Het was meteen het beste bewijs dat de vierde macht een cruciaal zelfreinigend mechanisme van de democratie is. Als ze haar job doet.

Ergerlijk was echter de jalousie de métier van vele andere collega’s. Ze berichtten ofwel heel zuinigjes over wat nochtans een primeur met internationale dimensies was, of ze stapten – zoals de VRT – mee in het riedeltje van Van Grieken dat de feiten al zeven jaar oud waren. De VRT insinueerde zelfs dat de documenten die we publiceerden, niet authentiek waren. Het gros van de onthullingen was nieuw en pertinent. Helemaal wraakroepend was de capitulatie van het Vlaams Parlement dat zijn ondervoorzitter ongestraft liet. 

Vrienden van het vastgoed

Een kleine quizvraag. Van wie is dit citaat?

“Wat ons betreft, heeft de stad de afgelopen legislatuur te veel de regie uit handen gegeven en liet het vastgoedpromotoren te veel bepalen wat er gebouwd werd. Er werd veel te weinig aandacht besteed aan betaalbare en sociale woningen, terwijl steeds meer Antwerpenaren moeite hebben om een huis of appartement te vinden.”

Neen, het komt niet uit Vrienden van het vastgoed, het belangrijkste politieke non-fictieboek van 2024 dat al aan de vijfde druk toe is. Apache bracht het begin dit jaar noodgedwongen in eigen beheer op de markt omdat uitgeverij Houtekiet op de valreep koude rillingen kreeg en represailles vreesde van de Antwerpse burgemeester De Wever en Vlaams minister van Cultuur Jan Jambon (N-VA). Niet onze onderzoeksjournalisten Tom Cochez en David Leloup, maar wel kersvers schepen voor Stadsontwikkeling Patrick Janssens (Vooruit) liet ze twee weken geleden optekenen in Het Laatste Nieuws. Dertien jaar na de eerste onthullingen over de verwevenheid van vastgoedmakelaars en politici in Antwerpen door Apache durfde een politicus het aan om ze ook voluit te gebruiken in een verkiezingscampagne. De Wever reageerde daar erg kregelig op en liet vlak voor de verkiezingen optekenen dat Apache “een canon van leugens” verspreidde. De boude bewering dat de vastgoeddossiers al lang onderzocht waren door Audit Antwerpen, Audit Vlaanderen en het gerecht en te licht werden bevonden, bleek al evenzeer een leugen als de bewering van Van Grieken dat het gerecht en het parlement Dewinter hadden vrijgepleit in Chinagate. De onderzoeken waarover De Wever het had, bestonden zelfs niet. Zijn leugens passeerden zonder enige rimpeling. Enkel De Morgen publiceerde een vrije tribune van uw dienaar waarin ze werden aangeklaagd. Zonder meer.

De benoeming van Patrick Janssens tot schepen van Stadsontwikkeling heeft alles om een game changer te worden. Ze is ook niet meer of minder dan een capitulatie van Bart De Wever. Voor Apache is dat het bewijs dat ons aanklampend onderzoek, dat het beleid ter verantwoording blijft roepen, impact heeft. 

PFAS en rusthuizen

Het jaar 2024 begon al meteen goed voor Apache. Op 12 januari maakte 3M in Zwijndrecht bekend te zullen stoppen met de productie van PFAS. Apache had het jaar voordien de ene na de andere onthulling gepubliceerd over de forever chemicals die onze bodem en ons oppervlaktewater vervuilen en die door de Amerikaanse multinational werden geproduceerd. Die onthullingen, die aanvankelijk van Thomas – ‘De Kat’ – Goorden kwamen, deden in Antwerpen alle alarmbellen afgaan. Dat de grond moet worden uitgegraven om de tunnels van de Oosterweelverbinding te kunnen aanleggen, was een gigantische streep door de rekening van bouwheer Lantis. Een onderzoekscommissie dekte al snel alles toe en zag geen graten in een geheim akkoord tussen Vlaanderen en 3M dat de overheid uiteindelijk zal doen opdraaien voor het gros van de kosten.

De onthulling, in mei, van Apache dat onze rivieren, ons grondwater en ook ons drinkwater massaal vervuild zijn met ultrakorte-keten PFAS veroorzaakte aanvankelijk weinig rimpelingen in de politiek of de media. De voorbije maanden is er toch eindelijk een debat over PFAS in het leidingwater, vooral omdat de normen in Vlaanderen verrassend veel hoger blijken te liggen dan in Brussel en Wallonië. PFAS zal ook in 2025 een heet hangijzer blijven.

Nog in januari besliste de Vlaamse Regering om de financiële controle op woonzorgcentra op te voeren. Er kwam ook een decreet dat een verbod invoert om nog winst te maken op zorg.  Hoe wzc’s uitgroeiden tot winstmachines voor buitenlandse investeerders toonde Apache al tijdens de coronacrisis uitgebreid aan in de reeks Bejaarden te koop.

Extreemrechts ontmaskeren

Apache volgt extreemrechtse politici, partijen en groupuscules al jarenlang op de voet. De expertise die we al die tijd hebben opgebouwd, maakt ook dat we bijvoorbeeld goed gewapend zijn om dossiers zoals dat van Filip Dewinter en zijn Chinese en Russische broodheren met kennis van zaken te onderzoeken. Maar er zijn nog veel dossiers die onze aandacht trokken.

Vorig jaar ontdekte Apache dat een extreemrechts genootschap het praalgraf van Staf De Clercq had gekocht.

In juni toonde onderzoek van Apache en Humo aan dat Europarlementslid voor Vlaams Belang Tom Vandendriessche als student affiches verspreidde met de SS-Totenkopf op. Wij brachten ook aan het licht dat tegen Vandendriessche een opsporingsonderzoek loopt onder leiding van de Europese gedelegeerde procureur in Brussel. De verontrustende conclusie die zich daarbij opdringt, is dat Bart De Wever niet alleen bang moet zijn van de oppermachtige ‘kliek’ rond Filip Dewinter binnen Vlaams Belang, maar ook van die van Tom Vandendriessche die zich in sneltempo kon ontpoppen tot partijstrateeg; eentje met pikzwarte ideeën. Apache en Humo brachten in kaart hoe het Vlaams-nationalistische KVHV-Gent, onder leiding van Tom Vandendriessche, al twintig jaar lang beïnvloed wordt vanuit Moskou. De toenmalige studenten van KVHV-Gent zitten intussen aan de knoppen bij Vlaams Belang.

Apache in de prijzen

Apache werd in het verleden al vaker bekroond. En ook in 2024 kregen we schouderklopjes voor ons werk. Het Europese onderzoeksproject Ground Control, waar Apache als lid van het Urban Journalism Network aan meewerkt, werd genomineerd voor een Sigma Award. Die bekroont "de beste datajournalistiek van de wereld".

In september maakte het eerbiedwaardige Gentse studentengenootschap ’t Zal Wel Gaan bekend dat we in de lente van 2025 de elfde Geuzenprijs overhandigd zullen krijgen. Het oudste studentengenootschap van Gent motiveerde die bekroning zo: ”Door de moedige onderzoeksjournalistiek van Apache krijgen we een inkijk in zaken die we allemaal zouden moeten weten, maar die te vaak verborgen blijven”.

Buitenland

Apache is een kleine, maar dappere, groep onderzoeksjournalisten. We werken wel samen met partners uit binnen- en buitenland maar van een netwerk van eigen correspondenten op alle continenten kunnen we alleen maar dromen. Toch proberen we de belangrijke gebeurtenissen op het wereldtoneel op onze manier te volgen. Vaak vanuit een lokale invalshoek.

Zo onthulde Apache dat tien van de achttien Israëlische instellingen waar UGent mee samenwerkt materiële of ideologische steun bieden aan het Israëlische leger. Daarop volgde fel protest dat maandenlang duurde. De actievoerders eisen een academische boycot.

Na onze berichtgeving in juni besliste het Antwerpse schepencollege de aankoop van een dozijn EZ Raiders voor het politiekorps te annuleren. Deze Israëlische e-scooters werden verdeeld door een haatzaaiende importeur.

Apache lokaal

Maar ons hart klopt ook in de kleinere gemeenten van het land. Apache vult steeds meer het gat op dat door traditionele media wordt geslagen. De regiojournalistiek verkeert immers in een grote crisis en van échte, diepgravende lokale journalistiek is bijna nergens (behalve in een handvol centrumsteden en in het verspreidingsgebied van Het Belang van Limburg  of Krant van West-Vlaanderen) nog sprake.

Dit jaar streek Apache neer in Stekene en nam daar bouwvergunningen met een reukje aan onder de loep. Het onderzoek haalt niet alleen de krant en de regionale tv, maar inspireert ook komiek Kamal Kharmach tot enkele grapjes tijdens een lokaal optreden.

Een nieuwe fitnesszaal, de aanleg van padelvelden, de uitbating van een cafetaria … Burgemeester Koen T’Sijen sloot in Boechout een verboden overeenkomst af en bedisselde contracten tussen een partijgenoot en het Autonoom Gemeentebedrijf waarvan T'Sijen voorzitter is. Dat de levenspartner van die partijgenoot bovendien beheerder is van de gemeentelijke sportinfrastructuur bezwaart de zaak. Dat leert een nieuwe forensische audit die Apache kon inkijken.

Die onderzoeken waren maar het tipje van de ijsberg. 21 Vlaamse gemeenten werden de voorbije legislatuur onder verscherpt toezicht geplaatst. De onderzoeken van Audit Vlaanderen brengen heel vaak zaken aan het licht die het daglicht niet mogen zien. Wraakgroepend is echter dat die onthullingen vaak niet gevolgd worden door sancties maar ook zelden aandacht krijgen in de pers.

Apache analyseerde meer dan honderd gouverneursverslagen en stelde vast dat het toezicht op lokale besturen tekortschiet. “Een burgemeester of schepen die belangen vermengt of andere regels overtreedt, heeft in Vlaanderen weinig of niets te vrezen”, schreven we. 

Een ander onderzoek, vlak na de gemeenteraadsverkiezingen in oktober, was dan toch een opsteker voor Apache. In de meerderheid van de 21 gemeenten die de voorbije jaren onder verscherpt toezicht stonden, kregen de zittende coalities een duidelijke tik van de kiezer. Omdat we niet in de hoofden van de kiezers kunnen kijken, is niet duidelijk hoe zwaar dit toezicht meespeelde in het stemhokje, maar het mag toch worden aangenomen dat de kiezers hun corrupte bestuurders hebben afgestraft.

Apache dankt zijn lezers

Zonder de steun van onze lezers zouden wij ons werk niet op een professionele en onafhankelijke manier kunnen uitvoeren. We sluiten het jaar af met een lichte stijging van het aantal abonnees; meer dan 5.100 betalende online abonnees en 1.600 abonnees op ons magazine waarvan we er ook nog eens 500 verkopen in de winkel. Dat magazine verscheen ook in 2024 vier keer en blijft een belangrijk onderdeel van onze werking. Sommige stukken in het magazine verschijnen nadien ook online, maar soms ook niet. Een leestip (u kunt nog naar de krantenboer hollen en een papieren exemplaar bemachtigen): Lust gaat niet op rust, over seks in het rusthuis. Of dacht u echt dat Apache alleen over corrupte projectontwikkelaars schreef?

Apache wordt uitgegeven door de coöperatieve vennootschap De Werktitel. In zo’n coöperatie heeft elke aandeelhouder (en we hebben er zo’n 2.000) één stem in de algemene vergadering, ongeacht het aantal aandelen dat hij of zij bezit. Op die manier kan Apache “alleen door zijn lezers gekocht worden”, om het met een boutade van Mediapart-oprichter Edwy Plénel te zeggen.

Apache is dus een bedrijf dat inkomsten moet genereren om de uitgaven te dekken. Onze boekhouder is nog de laatste centjes aan het tellen, maar het ziet ernaar uit dat we 2024 zonder kleerscheuren zullen kunnen afsluiten. Aangezien ook wij – uiteraard – onze lonen en vergoedingen voor freelancers moesten aanpassen aan de index en grote investeringen deden in het niet-redactionele luik, is dat een hele opsteker. En volgend jaar belooft opnieuw erg pittig te worden.

Het gros van onze inkomsten komt van de lezers. Die zijn ofwel abonnee, ofwel aandeelhouder of milde schenker van giften. Het laatste deel van ons budget wordt dicht gefietst door grants van stichtingen die zich inzetten om onafhankelijke onderzoeksjournalistiek te ondersteunen. Zij respecteren daarbij – uiteraard – de journalistieke onafhankelijkheid. Zo konden we dit jaar rekenen op steun van Limelight Foundation, Journalismfund Europe en Fred Foundation. Contrary to popular belief ontvangt Apache géén rechtstreekse overheidssubsidies. De enige bescheiden (project)subsidie van het Vlaams Journalistiek Fonds (VJF) waarop Apache een tijdlang aanspraak maakte, werd door de vorige Vlaamse Regering onder impuls van N-VA afgeschaft. De huidige Vlaamse Regering besloot het VJF niet opnieuw nieuw leven in te blazen maar ondersteunt wel Journalismfund.

Apache kan dus enkel op jullie rekenen om nog meer op eigen vleugels te kunnen vliegen. U kunt op de valreep nog een cadeauabonnement schenken aan vrienden en familieleden (u krijgt dan zelf een interessant boek). Ik hoop dat u uit het bovenstaande begrepen heeft dat Apache wel degelijk een verschil maakt.

Erik VDP

Tot slot nog nieuws van het Erik Van der Paal-front. U kent hem wel, de projectontwikkelaar die meer dan zeven jaar lang de ene rechtszaak na de andere aanspande tegen Apache. En verloor. Hij liet onze redacteurs destijds schaduwen door privédetectives. Dat zorgde voor een storm van verontwaardiging, tot in Europa toe. Het Europees Parlement stelde richtlijnen op om journalisten voortaan te beschermen tegen privédetectives. En in april zette de Kamer die richtlijn om in een wet.