De twintigste-eeuwse schrijver en activist Upton Sinclair staat bekend om zijn opmerking: “Het is moeilijk om iemand iets te laten begrijpen wanneer zijn salaris bepaald wordt door het feit dat hij het niet begrijpt.” Was dát maar het probleem.
Technologie-investeerder Paul Graham suggereerde een meer toepasselijke variant in een recente tweet: “Het is nog moeilijker om iemand iets te laten begrijpen wanneer zijn identiteit bepaald wordt door het niet te begrijpen.” Zijn observatie geeft aan dat het niet zozeer de materiële gevolgen zijn, maar de bedreiging voor ons diepste wezen die actief ingrijpt op onze bereidheid om bepaalde informatie te verwerken.
Wanneer we geconfronteerd worden met ideeën die onze overtuigingen in twijfel trekken, beperken we ons er niet toe het er oneens mee te zijn. We weigeren ze te erkennen. Aan de basis hiervan ligt onze neiging om de wereld in duidelijke categorieën in te delen – goed en slecht, vriend en vijand, juist en fout.
Dit binaire denken voelt veilig en helder, maar het schermt ons af van de nuances die ons kunnen helpen om beter te navigeren in de reële complexiteit van de wereld.
Een niet-constructieve feel-good factor
Misschien is het voorbeeld dat ons het gemakkelijkst te binnen schiet wel het “wij-en-zij” denken. Mensen zijn “of met ons, of tegen ons”. De situatie in Syrië, de eerste weken nadat dictator Bashar al-Assad het land moest ontvluchten, vormt een prima illustratie van hoe de binaire logica van “de vijand van mijn vijand is mijn vriend”, hoewel het tactisch een verdedigbare positie is, een slechte langetermijnstrategie kan zijn.
Tijdelijke allianties, 'vriendschappen' gebouwd op niet meer dan een gedeelde oppositie tegen een gemeenschappelijke vijand, brokkelen snel af wanneer dat simplistische kader niet langer van toepassing is.
Minder dramatisch, maar niet minder illustratief, is de huidige commotie in de Amerikaanse Republikeinse beweging rond het H-1B visum, dat buitenlandse werknemers met specifieke, diepgaande vaardigheden toestaat om legaal in het land te verblijven. De verschillende fracties in de de facto coalitie rond de verkozen president Donald Trump schenen het in grote lijnen eens te zijn met de meeste elementen van zijn MAGA-ideologie, maar ontdekken nu dat er heel verschillende manieren zijn om een strenger immigratiebeleid in te vullen.
Aan de ene kant is er het sloganeske Amerikaanse banen voor Amerikaanse mensen-beleid, waar zij die alle immigratie zien als een bedreiging voor de binnenlandse werkgelegenheid zich achter scharen. Dat blijkt niet verenigbaar met een pragmatische aanmoediging van de slimste in het buitenland geboren individuen om naar de Verenigde Staten te komen. Deze migratie wordt nagestreefd door zij die erkennen dat het technologische en economische leiderschap van het land sterk afhankelijk is van het aantrekken van wereldwijd talent.
Beide kampen willen ogenschijnlijk ‘Amerika weer groot maken’. Maar ook hier vormt het simplistische “je bent ofwel mét ons, ofwel tegen ons” binaire denken het obstakel dat hen verhindert een gemeenschappelijke basis te vinden.
Een derde controverse laat zien dat binair denken beide kanten in een conflict in de val kan lokken. Elon Musk, 's werelds rijkste man en confidant extraordinaire van Donald Trump, publiceerde een opiniestuk in het Duitse weekblad Die Welt am Sonntag, waarin hij volmondig zijn steun betuigt aan de extreemrechtse partij Alternative für Deutschland (AfD) bij de aankomende Duitse verkiezingen.
Voor zijn uitgesproken tegenstanders is alleen al het feit dat hij deze partij steunt voldoende om zijn argumentatie, wat die ook moge zijn, volstrekt te verwerpen. Zijn opiniestuk richt zich echter vooral op de talrijke, diepe problemen van de Duitse economie en het beleid van de AfD om deze aan te pakken.
Met als conclusie: “Denjenigen, die die AfD als extremistisch verurteilen, sage ich: Lassen Sie sich von dem ihr angehefteten Label nicht beirren. […]”. (“Tegen degenen die de AfD als extremistisch veroordelen, zeg ik: Laat je niet misleiden door het label dat eraan hangt. Kijk naar het beleid, de economische plannen en de inspanningen om cultuur te behouden. Duitsland heeft een partij nodig die niet bang is om vraagtekens te zetten bij de status quo, die niet vastzit in de politiek van het verleden.”)
Beide kanten maken zich schuldig aan dezelfde cognitieve vooringenomenheid. Hun aandacht gaat selectief naar die aspecten van de stelling die bij hun standpunt passen: “AfD nooit, ongeacht hun beleid”, of “Ja aan dit beleid, ongeacht de partij die het voorstelt”.
Niet alleen te simplistisch
Dit laatste voorbeeld legt ook bloot waarom binair denken ons redeneervermogen zo vlot kan dwarsbomen. Het is niet alleen een kwestie van oversimplificatie en geen oog hebben voor details. Het is het onmiddellijke, normatieve oordeel over een groep of individu, een standpunt, een uiting van steun of verzet, een beleid – over bijna alles.
Door iets ondubbelzinnig en onvoorwaardelijk als uitsluitend ‘goed’ of ‘slecht’ te bestempelen, weigeren we te erkennen dat waarheden zelden absoluut zijn, dat kenmerken deel uitmaken van complexe mengsels, en dat relaties vaak ingewikkeld zijn. Wanneer onze overtuigingen in vraag worden gesteld zien we dat niet als een kans om iets te leren, of om zelfs maar de mogelijkheid van een compromis te overwegen.
De prijs die we betalen voor de (eigenlijk denkbeeldige) geruststelling dat alles eenvoudig is en dat we gelijk hebben, is hoog in termen van wat we ervoor opofferen. En toch is het niet zo moeilijk om een evenwichtiger standpunt in te nemen.
We hebben de neiging om onszelf af te vragen: “Wat zou ik doen als ik in hun schoenen stond?”, en een snel en gemakkelijk antwoord klaar te hebben dat ons sust met de overtuiging dat ons standpunt het enige juiste is: we weten heel goed wat wij zouden doen (en dat idealiter iedereen ons zou moeten volgen).
In plaats daarvan kunnen we ons beter afvragen: “In welke omstandigheden zou ik op hun manier handelen of denken?” Dit zal gauwer aan het licht brengen dat iemand die onze ‘vriend’ is enkel en alleen omdat we dezelfde vijand hebben, misschien niet meer is dan een fragiele, tijdelijke bondgenoot. Of dat een coherente groep gebaseerd op waar de leden tegen zijn, niet noodzakelijk betekent dat er overeenstemming is over waar ze dan wél achter staan.
Het zal ons helpen nuances te zien in plaats van strikte zwart-witcategorieën, en de mogelijkheid van compromissen en afwegingen te erkennen. Bovenal zal het ons helpen aan een beter begrip van de wereld.
Enkele dagen geleden hoorde ik een interessant voorbeeld hiervan tijdens een radio-interview met Sajid Javid, voormalig Brits minister van Financiën en voormalig kandidaat voor het leiderschap van de Conservatieve Partij. Men vroeg hem naar zijn reactie op zijn goede vriend en medestander Tim Montgomerie, die vorige maand de Conservatieve Partij verliet om zich aan te sluiten bij Nigel Farages Reform UK-partij – was dat niet een “lastig moment in de vriendschap?”.
Javid is in de verste verte geen voorstander van Reform UK en verklaarde dat de partij “niet goed is voor het land, Reform UK is een bedreiging voor alle politieke partijen”. Maar hij was stellig: “[Montgomerie's] politieke keuzes hebben geen invloed op onze vriendschap”.
Hiermee gaf Javid blijk van een opmerkelijk vermogen om verschillende facetten in een persoon te erkennen, waarvan sommige ons bevallen en andere ons tegenstaan, en om het ene het andere niet te laten overheersen. Iemand tegelijkertijd als politieke ‘vijand’ en als persoonlijke ‘vriend’ hebben, wijst de weg – des te meer wanneer het een politicus is die het voorbeeld geeft.
Als je te vinden bent voor een krachtig goed voornemen voor het nieuwe jaar, overweeg dan misschien het volgende: wat verder kijken dan binair denken helpt ons niet alleen om anderen beter te begrijpen – het helpt ons ook om zelf betere beslissingen te nemen.
