In de onafgebroken reeks van politieke schandalen heeft het openbaar ministerie zijn opdracht verwaarloosd. Dat was het gevolg van een nieuw strafrechtelijk beleid dat koos voor het privébelang in plaats van het algemene. Dat het parket nu wel corruptie bij de overheid gaat aanpakken, is eigenlijk niets meer dan de herneming van de corebusiness van het “openbaar” ministerie: opsporen én vervolgen.
Het obussendossier, de Beaulieu-zaak, Fortis, Dexia, Optima, Publifin, Land Invest: het zijn maar enkele voorbeelden van onderzoeken waarin corruptie bij de overheid te pas kwam. Op 23 december 1998 veroordeelde het Hof van Cassatie de voornaamste betrokkenen in de Agusta-affaire, de corruptie bij de aankoop van gevechtshelikopters.
Willy Claes kreeg drie jaar gevangenis met uitstel en vijf jaar verbod om een openbare functie uit te oefenen. Guy Coëme en Guy Spitaels werden veroordeeld tot twee jaar voorwaardelijk en vijf jaar verbod. Sindsdien zijn de schandalen zonder sanctionering gebleven. Zij werden geseponeerd, opzijgelegd of konden verjaren. Dat gebeurde ondanks de media de corruptie breed en duidelijk aan het licht brachten.
Over de wantoestanden bij de Antwerpse bouwpromotor Land Invest bracht Apache een artikelenreeks waarin facts and figures werden aangegeven. Het Fornuisfilmpje gaf een pakkend beeld van wie er in het hele land erbij betrokken was. Het boek De vrienden van het vastgoed herhaalde de gegevens. Het werd allemaal door de procureur in Antwerpen binnen de korstte keren “geseponeerd”.
Verwaarloosd
In het Fortis-dossier wijzigde de procureur in Brussel, lopende het onderzoek, het geweer van schouder. Hoewel de verdachten effectief in verdenking waren gesteld, twijfelde de procureur plots aan de bewijsvoering: einde vervolging. In het Publifin-schandaal bezorgde de parlementaire onderzoekscommissie aan de procureur een lijst met de vastgestelde misdrijven. De hoofdbetrokkene mocht zijn schuld en boete afkopen.
Dat de parketten de corruptie bij de overheid hebben verwaarloosd, is het gevolg van een bewust politiek beleid. Je kan er zelfs twee namen op plakken. Justitieminister Stefaan De Clerck kwam op de meest ongepaste wijze tussen in het lopende onderzoek naar mogelijk schuldig verzuim in de kerk en zette de bisschoppen uit de wind.
Om zijn verantwoordelijkheid te verhelen maakte de eerste bijzondere Kamercommissie er “goede trouw” van. Bovendien kreeg hij voor zijn vertrek uit de politiek een grote troostprijs. Hij werd voorzitter van het toenmalige Belgacom, het bestbetaalde mandaat in de privé. Het werd recentelijk nog voor een jaar verlengd bij opvolger Proximus.
De justitieminister geworden zakenadvocaat Koen Geens maakte een wet om de grote fraudeurs uit de wind te zetten. Zelfs wanneer dossiers al bij de strafrechter hingen, kon vervolging nog worden vermeden door schuld en boete af te kopen door een vertrouwelijk met de procureur gemaakte deal.
Dat het tot dergelijke wantoestanden kon komen, werd zelfs wettelijk geïnstitutionaliseerd. Het strafrechtelijke beleid werd aan de rechters ontnomen en aan één politiek mandataris, enkel de justitieminister, gegeven.
Dergelijk machtsmonopolie hoort niet thuis in een democratische rechtsstaat en loopt steeds verkeerd af. Het Grondwettelijk Hof kon er niet naast kijken en keurde het af omdat het niet in overeenstemming was met de vereisten van een eerlijk proces, de noodzaak van een daadwerkelijk rechterlijk toezicht.
Bevriende bouwpromotoren
Hoe ver belangenneming, een mooier begrip voor corruptie, is doorgedrongen in alle lagen van het beleid is erg zichtbaar geworden door de berichtgeving over de samenwerking tussen gemeentelijke mandatarissen en bevriende bouwpromotoren. Het fenomeen heeft zelfs een naam gekregen: “appartementisering”.
Overal in Vlaanderen, van de kust tot steden als Antwerpen en Gent, zie je grote projecten die het gevolg zijn van de samenwerking tussen gemeentebesturen en bouwpromotoren. Uit de daarover gemaakte forensische onderzoeken van Audit Vlaanderen, de eigen dienst van de Vlaamse Regering, volgen veelal vaststellingen van belangenneming, schending van het beroepsgeheim, kortweg van corruptie.
Om er niets te moeten aan doen bedacht de vorige Vlaamse minister van Binnenlands Bestuur, Bart Somers, een onregelmatige uitweg. Hij stelde de betrokken besturen onder “verscherpt toezicht”. Door er enkel op toe te kijken konden meerdere burgemeesters hun gang gaan.
De huidige minister Hilde Crevits verklaarde het te willen aanpakken maar doet het op haar manier. Naargelang de samenstelling van het gemeentelijk college wordt er niet of wél benoemd. De burgemeester van Oudenburg, een liberaal, werd op grond van een vernietigend verslag van Audit Vlaanderen terecht niet benoemd.
Koen T'Sijen, burgemeester van Boechout, werd ondanks twee even vernietigende rapporten wél benoemd. In het besluit werden alle negatieven elementen gewoon verzwegen. De hogere bestuurlijke overheid, de minister van Binnenlands Bestuur en sommige gouverneurs, doet hetzelfde. Zij kijken er enkel op toe.
Niet gekend
De procureur in Antwerpen gaat zelfs nog een stap verder. Hij verzet zich krampachtig tegen de pogingen van een benadeelde burger die de dossiers over de corruptie in Boechout in openbare zitting voor de strafrechter wil brengen.
Opmerkelijk is dat de procureur daarbij beweringen uit die in frappante tegenstelling staan met de inhoud van de dossiers. Vooreerst beweerde hij dat de daders niet gekend waren. Die waren echter door de onderzoeksrechter persoonlijk gehoord.
Daarom werd wat anders bedacht. De burger zou zijn persoonlijk belang niet kunnen aantonen. Dat zou de procureur niet mogen beletten om voor het algemeen belang te zorgen. Bovendien is de gehele poespas voor de betrokken burger een jarenlange miserie geworden waarin hij veel geld en veel terechte verontwaardiging heeft gestoken.
Voor de Raad van State, die niet in Antwerpen maar in Brussel zetelt, werd het geheel anders bekeken. Dit hoogste rechtscollege vernietigde het samenwerkingsakkoord tussen de gemeente en de lokale bouwpromotoren omdat het “boven de hoofd van de bewoners” werd bedisseld. De burger kreeg in het principearrest een “potentieel” belang.
Ontzien
Zowel de bestuurlijke als de gerechtelijke overheden hebben jarenlang de corruptie bij de overheid, verduistering van publieke middelen, belangenvermenging en subsidiefraude ontzien. Ook de parlementaire onderzoeken hebben er steeds “een mouw” aan gepast.
Het onderzoek naar de corruptie in Kazachgate, de ontstaansgeschiedenis van de afkoopwet, stopte zonder enige sanctionering. Het Vlaamse onderzoek naar de wantoestanden in het Oosterweel-dossier ontweek de ministeriële verantwoordelijkheid door er een “cascade van collectieve beslissingen” van te maken.
Kan de hernieuwde eerbiediging van de corebusiness van de procureur in Brussel, opsporen en vervolgen, er verandering in brengen? Dat zou kunnen indien ook de andere procureurs, vooral deze van Antwerpen, zijn voorbeeld volgen.
