Politieke bannelingen uit Egypte trotseren het regime online

De Egyptische journalist en scenarioschrijver Belal Fadl koos zelf voor de ballingschap. Een maand na het uitbreken van de oorlog in Gaza, in oktober 2023, creëerde hij zijn eigen YouTube-kanaal, dat ondertussen meer dan 290.000 volgers heeft. In een video beweerde hij dat Ibrahim Al-Arjani, een Egyptische zakenman, verwikkeld zat in een affaire waarbij duizenden dollars afgetroggeld waren van Palestijnen die wanhopig op zoek waren naar een manier om de Israëlische bombardementen via de grens met Rafah naar Egypte te ontvluchten. 

De Egyptische regering ontkende resoluut deze beweringen, en die waren dan ook vrijwel onvindbaar op Egyptische media, hoewel ze werden gesteund door talloze geloofwaardige bronnen.

In juli vorig jaar bevestigde de Egyptische ex-politieofficier Hesham Sabry, die zelf ook in ballingschap was gegaan, aan zijn 127.000 YouTube-volgers geruchten dat de net benoemde nieuwe Egyptische minister van Onderwijs valse academische referenties had.

Een maand later interviewde de Egyptische mensenrechtenactiviste Marlyn Tadros een ooggetuige van het bloedbad in Rabaa in 2013, waarbij de staatsveiligheidstroepen honderden demonstranten doodden. Op haar YouTube-kanaal vertelde ook Amr Hashad hoe hij na zijn arrestatie in 2018 gevangen zat en gemarteld werd.

Geen van deze onthullingen zou een kans hebben gekregen in Egypte, waar de regering van president Abdel Fattah al-Sisi alles wat naar oppositie zweemt, de mond snoert. Naar verluidt zouden sinds 2014 ongeveer 60.000 politieke gevangenen achter de tralies zitten.

YouTube is uitgegroeid tot hét kanaal waarlangs Egyptische oppositie figuren in ballingschap ingaan tegen het discours van de staat dat binnenlandse media verplicht volgen. 

“Het regime sluit elk binnenlands platform waar vrije meningsuiting en waarheid kunnen worden gedeeld hermetisch af”, zegt Ziad Al-Elaimi, een politieke activist en mede-oprichter van de Kifaya-beweging (Kifaya vertaalt naar 'genoeg' in het Nederlands, red.). Die beweging speelde een sleutelrol in de aanloop naar de opstand van 2011 die het 30 jaar oude regime van president Hosni Mubarak omver gooide. “De enige platforms die hiervoor resten, liggen buiten de grenzen.”

Bevrijding en chaos 

De revolutie van 2011 opende een kortstondig venster van vrije meningsuiting in Egypte. Te midden van politieke verwarring en onzekerheid werden veel nieuwe tv-kanalen en kranten gelanceerd. Bestaande kanalen verschoven hun allianties en politieke debatten werden bijna niet gecensureerd. 

Hania Moheeb: “Er was duidelijk en expliciet besloten om de vrijheid van meningsuiting aan banden te leggen”

“Na de revolutie van 2011 hadden de autoriteiten te veel om handen”, zegt Mona Magdy, assistent-professor aan de Media Faculteit van de Universiteit van Caïro. “Ze wisten niet wat ze aanmoesten met de invloed van de media.” 

Deze overgangsperiode “waar onrust, extremisme en economische tegenspoed hoogtij vierden”, bood volgens Magdy “meer chaos dan vrijheid”. Uiteindelijk was het de Moslimbroederschap die het slimste gebruik maakte van de chaos. 

“De Broederschap gebruikte haar populariteit en sloot een alliantie met andere islamitische extremisten”, legt Magdy uit. “Islamitische tv-kanalen werden van wapens voorzien om elke oppositie aan te vallen. Ze noemden me de stem van de duivel”, zegt Fadl, verwijzend naar een boek dat door een belangrijke Egyptische Salafi-figuur gepubliceerd werd als reactie op Fadls kritiek op de politieke manoeuvres van de Broederschap. 

De allereerste vrij gekozen president van Egypte, Mohammed Morsi, werd bekritiseerd en bespot als geen ander in de geschiedenis van het land. Maar de militaire putsch die Morsi's regering in 2013 ten val bracht, stopte ook de korte ervaring van vrijheid in Egypte, zegt Hania Moheeb, een Egyptische media-expert: “Er was duidelijk en expliciet besloten om de vrijheid van meningsuiting aan banden te leggen”.

De Verenigde Naties en mensenrechtenorganisaties zoals Amnesty en Human Rights Watch hebben de harde onderdrukking van elke kritiek door de pers en activisten aangekaart. De restricties van de vrijheid van meningsuiting hebben trouwens niet alleen repercussies voor traditionele pers- en tv-kanalen.

“Je mag niet eens kritiek op sociale media plaatsen”, zegt Moheeb. Sinds 2018 worden sociale media platformen en accounts met meer dan 5.000 volgers door de wet behandeld als media-instellingen. 

In juli 2023 arresteerden de Egyptische autoriteiten de cartoonist Ashraf Omar vanwege tekeningen die kritiek uitten op regeringsbesluiten. In november 2024 werd de journalist Sayed Sabre opgepakt na een satirische Facebook-post waarin hij het “fascisme van militair bestuur” aan de kaak stelde. De twee zitten op het moment van schrijven nog altijd in voorlopige hechtenis.

De familie van de prominente activist Alaa Abdelfattah, die een belangrijke rol speelde in de opstand van 2011, pleit momenteel voor zijn vrijlating uit wat ze – samen met andere mensenrechtenverdedigers – omschrijven als ‘’willekeurige detentie’’.

In 2021 werd Abdelfattah gearresteerd nadat hij berichten op Facebook deelde over martelingen in Egypte. Hij werd veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf.

Corruptie blootleggen 

Deze ijzeren greep op platforms binnen Egypte betekent dat stemmen die vanuit het buitenland afwijkende meningen vertolken een cruciale rol spelen bij het belichten van de misstanden van het regime. Vaak spreken deze stemmen uit eigen ervaring over de interne werking van het regime. 

In 2018 begon Mohamed Ali video's op Facebook te plaatsen over de vermeende wijdverbreide corruptie binnen het Egyptische leger, waarvoor hij meer dan 16 jaar als onderaannemer had gewerkt. “Ik werd een van hen”, zegt Ali over het leger. “Ik begon van nul en steeg uiteindelijk naar het niveau waar ik presidentiële paleizen bouwde.” 

Uiteindelijk besloot hij dat hij “het niet meer aankon” en vluchtte hij naar Spanje. “Ik wilde de staat binnen de staat – het leger – blootleggen: dat controleert alles en drijft het land naar de afgrond”, zegt hij. “We hebben democratie nodig, een echt parlement en een regering die het volk vertegenwoordigt." 

Ali's video’s sloegen aan online en veroorzaakten in september 2019 protesten in de straten van Egypte, een zeldzaam zicht in een land waar afwijkende meningen niet worden getolereerd. “Dat hij aansloeg bij het publiek had goede redenen”, zegt Moheeb. “Ten eerste vonden zijn bescheiden achtergrond en eenvoudige, populistische taal weerklank bij grote delen van de bevolking die het moeilijk hadden. Ten tweede was er zijn bekentenis dat hij zelf een onderdeel was van het corrupte systeem dat hij aan het licht bracht. Dat verleende hem geloofwaardigheid.”

Ali’s berichten over kwistig omspringen met geld voor paleizen kwamen op een moment dat Egyptenaren te maken kregen met stijgende inflatie en een hollende muntontwaarding, door velen toegeschreven aan wat zij zagen als Sisi's irrelevante megaprojecten – van het soort waaraan Ali had meegebouwd. 

In 2023 werd Ali bij verstek veroordeeld tot levenslange opsluiting wegens verraad. Toch blijft hij video's plaatsen met details over vermeende corruptie. Hiervoor vertrouwt hij naar eigen zeggen op informatie die hem van binnenuit toegespeeld wordt via versleutelde berichten-apps zoals Telegram.

“Wat er in 2019 gebeurde na de video's van Mohamed Ali toont dat Egyptenaren een open oor hebben voor andere meningen", zegt Moheeb. 

Geloofwaardige bronnen 

Hesham Sabry: “Ik realiseerde me dat ik deel uitmaakte van een systeem dat Egypte kapot maakte”

Hesham Sabry, een voormalige staatsveiligheidsfunctionaris onder Mubarak die nu in de VS woont, lanceerde zijn YouTube-kanaal Qawl Gheir Fasl (‘Betwistbare mening’ in het Nederlands, red.) in 2019 en deelt erop binnenkamers-informatie over de Sisi-regering.

“Ik ben sterk afhankelijk van technologie om veilig met mijn bronnen te communiceren en hun vertrouwelijkheid te waarborgen”, vertelde Sabry aan Unbias the News. Hij zegt dat zijn bronnen niet werken binnen de staatsveiligheid “maar wel sterke banden hebben met veel figuren binnen het regime”.

Sabry zegt dat hij in 2007 begon te twijfelen aan zijn rol binnen het regime van Mubarak. “Ik realiseerde me dat ik deel uitmaakte van een systeem dat Egypte kapot maakte. Ik was niet direct betrokken bij foltering, maar ik heb wel meegedaan bij het vervalsen van verkiezingen. Ik rechtvaardigde het door te denken dat het door de beugel ging, zolang het tegen de Moslimbroederschap gericht was.” 

Sabry is nu hoogleraar rechten, en runt daarnaast een privébedrijf. Zijn weekends brengt hij door met het maken van de inhoud van Qawl Gheir Fasl. “Mensen vertelden me van bij het begin dat de informatie die ik deelde volledig nieuw voor hen was”, herinnert hij zich.

Door de jaren heen werd het een populair kanaal. 

Moheeb zegt dat Sabry’s insider kennis van de werking van het regime – net als bij Mohamed Ali – de sleutel vormt tot zijn populariteit: “Zijn kracht ligt erin dat hij zich positioneert als een voormalig officier binnen het systeem, en dat zijn hele familie nog altijd in officiële instellingen werkt. Dit wekt de indruk dat hij niet alleen moedig, dapper en rebels is, maar ook betrouwbare bronnen binnen het establishment heeft.”

Sabry's connecties betekenen ook dat hij onder enorme druk staat om de stekker uit zijn YouTube-kanaal te trekken. “Het beïnvloedt mijn persoonlijk leven”, zegt hij. “Ze hebben hun hele trukendoos op mij uitgeprobeerd”, vertelt hij. “Ze hebben me op diverse manieren weten te schaden, maar ik heb het doorstaan”, vult hij aan, zonder verdere uitleg. 

Sabry zegt dat hij nu niet terug kan naar Egypte. “Er zijn geen officiële aanklachten tegen mij, maar het regime heeft geen gerechtelijke besluiten nodig om dissidenten te vervolgen en hen het leven lastig te maken.”

Stemmen uit de geschiedenis 

Marlyn Tadros is hoogleraar Mediakunsten en Communicatie aan de Southern New Hampshire University in de VS. Ze werd door het Mubarak-regime tot ballingschap gedwongen na een hardhandig optreden tegen mensenrechtenorganisaties in 1998. 

Marlyn Tadros: “Ik ben gepassioneerd door het documenteren van het verleden”

“Ik werkte op het gebied van de mensenrechten”, legt ze uit. “De acties van de regering betekenden het einde voor alle organisaties, dus ook die waar ik deel van uitmaakte, het Information and Legal Studies Center for Human Rights.”

In 2021 startte Tadros Caïro in ballingschap om de ervaringen van Egyptenaren onder het Sisi-regime te documenteren. Oorspronkelijk was het een audio-only platform in het Engels, maar inmiddels is ze overgestapt op Arabische video’s op YouTube.

“De enige manier om te begrijpen wat er gebeurde, was via degenen die het uit de eerste hand ervoeren, en eronder geleden hebben”, zegt ze. “De mensen die gevangen werden gezet, dat zijn mijn vrienden, degenen waar ik van houd en hun kinderen.”

Haar platform geeft een stem aan figuren uit het hele politieke spectrum, binnen en buiten Egypte: “Ik ben het niet altijd eens met alles wat op mijn kanaal wordt gezegd, maar als mensenrechtenadvocate geloof ik dat alle perspectieven aan bod moeten kunnen komen.’’

Tadros werd ook gedreven door een sterk geloof in het belang van collectieve herinnering. “Ik ben gepassioneerd door het documenteren van het verleden, omdat onze herinneringen ons parten spelen en we de neiging hebben om snel te vergeten”, zegt ze. 

Tadros bespeelt geen groot publiek, maar Fadl zegt dat haar kanaal een cruciale rol speelt bij het bewaren van getuigenissen: “Wanneer de tijd aanbreekt om de geschiedenis van dit tijdperk te schrijven, zal Cairo in Exile een van de belangrijkste bronnen zijn.”

Het publiek opleiden 

Binnen Egypte wordt de geschiedenis al herschreven. Schoolboeken vertellen een verhaal over de omverwerping van president Morsi in 2013 die het leger verheerlijkt en de rol van gewone demonstranten uitwist. Zelfs de preken in de moskeeën worden door de autoriteiten voorbereid, zodat geen geestelijke afwijkt van het officiële discours. Anders dreigt vervolging.

“Onwetendheid houdt mensen verdeeld en bang, en ze menen dat wanneer het systeem valt, ze door elkaar verpletterd zullen worden”, zegt activist Al-Elaimi. 

Fadl werd verketterd door de Moslimbroederschap, en toen Sisi aan de macht kwam, werd de druk nog groter. Zijn tv-dramaserie Ahl Eskndriah werd van het scherm verbannen.

“Ik werd beschuldigd van verraad”, zegt Fadl. “Mijn patriottisme werd in vraag gesteld en ik kon niet meer werken. Zelfs de tv-projecten die ik aan producenten verkocht, en die volledig betaald waren, zijn tot op de dag van vandaag geblokkeerd.” 

Ziad Al-Elaimi: “Onwetendheid houdt mensen verdeeld en bang”

In 2014 emigreerde hij naar de VS en in 2022 begon hij bijna toevallig met zijn YouTube-kanaal. “Ik publiceerde een gesprek met een vriend over zijn boek, nadat verschillende netwerken en platforms het geweigerd hadden. Het werd mijn eerste video en de reactie was overweldigend.” 

Dat gaf hem moed, en sindsdien is Fadl programma's blijven produceren op zijn YouTube-kanaal. Daarin speelt hij de rol van host. Hij bespreekt boeken over Egyptische politiek en geschiedenis, en leidt gesprekken met wetenschappers die alternatieve verhalen over cruciale historische gebeurtenissen in het Midden-Oosten vertellen. 

De kracht van satire 

Fadl gelooft dat zijn kanaal Egyptenaren helpt om een genuanceerder beeld van complexe problemen te ontwikkelen. “Je kunt de Moslimbroederschap bekritiseren vanwege hun politieke fouten, maar hen toch verdedigen tegen de vervolging waarmee ze worden geconfronteerd in de gevangenissen van Sisi”, zegt hij.

Maar voor activist Al-Elaimi is het eerder Fadl's talent om komedie te combineren met ernstige politieke analyse die hem een geduchte tegenstander maakt van de regime propaganda.

“Angst is een krachtig wapen en de dictator omringt zich met een sfeer van angst. Als je er dan in slaagt om mensen over hem aan het lachen te krijgen, dan is dat gevaarlijk omdat het die ban doorbreekt”, zegt Al-Elaimi. 

Fadl, Sabry en Ali gebruiken alle drie humor om barsten in de intimiderende gevel van het regime te hakken, en zo wat verlichting te bieden aan Egyptenaren die onder zware onderdrukking leven.  Sabry zegt dat de satire bijna zichzelf schrijft: “Ik wil niet eens grappig zijn, ik doe gewoon. Maar zoveel dingen die vandaag in Egypte gebeuren, kan je gewoon niet au serieux nemen.” 

Krachten bundelen 

Nu zo weinig Egyptenaren openlijk kritiek op de regering uiten, vormen dissidenten die zich durven uitspreken een hechte gemeenschap die elkaars stem versterken. 

Fadl krijgt in zijn programma intussen vaak oppositiefiguren in ballingschap over de vloer, zoals Hesham Sabry, Amr Waked en Mohamed Naim. Tijdens de presidentsverkiezingen van 2023 wijdde Sabry veel zendtijd aan steun van oppositiekandidaat Ahmed Tantawi, hoewel hij zelf sceptisch stond tegenover diens kansen.

“Tantawi was de enige figuur binnen Egypte die frontaal het regime aanviel en die een duidelijke politieke visie presenteerde”, zegt Sabry. Tantawi werd later gevangen gezet op beschuldiging van verkiezingsfraude. 

In 2022 arresteerden de autoriteiten van de Verenigde Arabische Emiraten de Egyptische ex-ambtenaar – en prominente YouTuber –Sherif Othman. Sabry speelde een cruciale rol door via zijn kanaal de autoriteiten onder druk te zetten en Othman vrij te laten. Net als de protesten die uitbraken door de video's van Mohamed Ali waarin de weelderige excessen van het regime aan de kaak werden gesteld, bewijst de vrijlating van Othman dat verbannen YouTubers een reële impact kunnen hebben op de politiek.

Magdy en Moheeb benadrukken allebei dat het moeilijk is om de volledige omvang van hun impact te beoordelen wanneer zo weinig mensen in Egypte zich durven uit te spreken. Maar er zijn tekenen dat Egyptenaren uitkijken naar alternatieve verhalen. “Het aantal abonnees en het rumoer dat door hun toedoen op sociale media gegenereerd wordt, laten zien dat mensen luisteren”, zegt Magdy.