“Wat we in Griekenland zien met verlaten viskwekerijen is uniek. Nergens anders in Europa hebben we het op zo’n schaal gezien”, zegt Veronica Mikos. Mikos woont op Ithaca en is directeur van Healthy Seas, een internationale organisatie die zich al tien jaar inzet voor de verwerking van zwerfvuil in zee, met een bijzondere focus op visnetten.
In De wereld van Apache reizen we de zomer lang door meeslepende en ontluisterende verhalen van ons netwerk. Hun stukken vertalen we naar het Nederlands, zodat je vanop je terras of vanuit het park kan reizen naar plekken die veel minder voor de hand liggend zijn.
De spookviskwekerijen
Zo’n tien jaar lang liet een failliete viskwekerij aan een strand in het zuidoosten van Ithaca zijn kooien in het water drijven. Netten, piepschuim, boeien en allerlei andere onbruikbare materialen werden simpelweg op het strand achtergelaten. Beelden van de vervuiling gingen viraal op sociale media, de lokale gemeenschap kwam in opstand, en het strand groeide uit tot hét voorbeeld van verlaten aquacultuur in Griekenland.
Veronica Mikos van Healthy Seas: “Wat we in Griekenland zien met verlaten viskwekerijen is uniek. Nergens anders in Europa hebben we het op zo’n schaal gezien”
Tot dan hadden weinig mensen gehoord van 'spookviskwekerijen’. Bovendien bestaat er geen officieel rapport van de overheid of van universiteiten over de omvang van dit fenomeen in heel Griekenland. Het enige systematische onderzoek komt van de Griekse ngo Ozon, die door de jaren heen 28 locaties in kaart bracht waar viskwekerijen vervuilde sites hebben achtergelaten.
Sinds 2016 onderzoekt Ozon de milieuschade aan de Saronische kust en daarbij vielen bepaalde patronen op. “Een belangrijke vervuiler die we tegenkwamen, is piepschuim”, vertelt Anastasios Filippidis, directeur van Ozon. “We waren nieuwsgierig naar de herkomst van dat piepschuim. Dus gingen we op zoek naar de bron van het afval dat we vonden – en zo kwamen we uit bij viskwekerijen.” Tijdens veldonderzoek trof het team viskwekerijen aan die al jaren verlaten waren en vergeleek het die met satellietbeelden uit het verleden om het bestaan van de installaties te bevestigen. In de Saronische Golf identificeerden ze vijf zwaar vervuilde locaties. Op al die plekken waren tot voor kort nog viskwekerijen actief – en vervolgens achtergelaten.
“Behalve grote hoeveelheden piepschuim, vonden we ook verlaten constructies”, staat in het Ozon-rapport. De organisatie somt de meest voorkomende elementen op: “Hutten, betonnen funderingen, tanks en platforms, samen met versleten of beschadigde onderdelen van de uitrusting, zoals kooien, drijvers en boeien. Ook op de zeebodem werden zware vervuilende elementen aangetroffen, zoals delen van metalen constructies, kettingen, stukken van plastic kooien en resten van verankeringsmateriaal: betonnen blokken, metalen onderdelen, kettingen en touwen.”
Omdat het vermoeden bestond dat het probleem niet enkel tot de Saronische kust beperkt bleef, breidde Ozon zijn onderzoek uit naar de Golf van Korinthe. Ook daar werden drie locaties gevonden met niet-actieve viskwekerijen die duidelijk sporen van vervuiling vertoonden.
Wat echt opvalt, is het grote aantal vervuilde plekken dat Ozon ontdekte in West-Griekenland, tijdens een recent onderzoek in opdracht van Healthy Seas. Dat rapport moet nog worden gepubliceerd, maar volgens Filippidis gaat het om zeker twintig locaties.
Ook op de zeebodem werden zware vervuilende elementen aangetroffen, zoals delen van metalen constructies, kettingen, stukken van plastic kooien en resten van verankeringsmateriaal
De 28 locaties die Ozon tot nu toe heeft geïdentificeerd, zijn plekken waar de vervuiling duidelijk zichtbaar is op het strand, benadrukt Filippidis. Mogelijk zijn er nog meer locaties waar kwekerijen ooit actief waren, maar die buiten beeld blijven omdat bijvoorbeeld de kooiconstructies inmiddels gezonken zijn. Toch zag Ozon ook gevallen waarbij na de sluiting van een viskwekerij wél een vorm van milieuherstel plaatsvond.
Schijn bedriegt
“Toen we ver weg waren, zeiden we nog 'Oké, het is schoon'”, vertelt Mikos over een recente schoonmaakactie. “Pas toen we dichterbij kwamen, zagen we dat wat we voor steentjes of kiezels hielden, in werkelijkheid piepschuim was.”
Het piepschuim kan afkomstig zijn van grote boeien die na verloop van tijd uit elkaar vallen, van viskisten die zijn achtergelaten door illegale verpakkingsbedrijven, of van kooiconstructies waarin het materiaal verwerkt zit. Het piepschuim valt uiteen in steeds kleinere stukjes, die zich vervolgens over het hele zeegebied verspreiden. “En dat heeft uiteraard gevolgen voor dieren, die de microdeeltjes kunnen opeten – net zoals ander microplastic dat vrijkomt wanneer plastic jarenlang wordt blootgesteld aan zon en zee”, zegt Mikos.
“Piepschuimafval is bijzonder moeilijk op te ruimen”, legt Filippidis uit. “Op zwaar bezaaide stranden vind je onder de kiezels, op zo’n tien centimeter diepte, nog steeds een hele laag van deze bolletjes. Dat afval is dus voorgoed in de natuur beland, het valt nauwelijks te verzamelen. We hebben verschillende pogingen gedaan, maar het is haast onmogelijk. En dit materiaal zal ons nog eeuwen achtervolgen, want het doet er minstens 500 jaar over om volledig af te breken onder invloed van zonlicht.”
Anastasios Filippidis van Ozon: “Dit materiaal zal ons nog eeuwen achtervolgen, want het doet er minstens 500 jaar over om volledig af te breken onder invloed van zonlicht”
“Toen we aankwamen, trof ik pure chaos aan”, zegt Isadora Abuter, mariene bioloog in opleiding en medewerker van Healthy Seas. “De impact van het afval op de natuur was overduidelijk. We vonden een pijlstaartrog die uit een kooi was gevallen, kapotte planken, en een vogel die verdronken was nadat hij verstrikt raakte in een net.”
“Er leeft van alles in dit gebied, wat het des te schrijnender maakt dat dieren lijden onder deze vervuiling en verstrikt kunnen raken in het afval”, zegt Mikos. “Op de laatste dag van de schoonmaak in Menidi zagen we dolfijnen vlak bij de rand van de oude kwekerij. En bijna elke dag kwamen we een Caretta-zeeschildpad tegen in de baai van Amvrakikos.”
Met de noorderzon vertrokken
De voornaamste reden waarom viskwekerijen worden achtergelaten, is volgens betrokkenen een faillissement. De wet is echter helder: als een huurovereenkomst om welke reden dan ook eindigt, is de huurder verplicht om de installaties te verwijderen en het terrein waar hij actief was te herstellen – binnen de twee jaar. Wie dat niet doet, riskeert boetes van € 3.000 tot € 30.000. Als de eigenaar het zelf niet kan opruimen, moet de bevoegde overheid een aanbesteding organiseren voor de verwijdering.
“Er zit een structureel probleem in de Griekse samenleving”, zegt Mikos. “Er bestaat een wettelijk kader – net zoals in andere Europese landen – dat viskwekerijen verplicht hun installaties op te ruimen wanneer ze vertrekken. Maar het probleem zit in de uitvoering – in de bureaucratie, het trage rechtssysteem. De wet wordt hier niet nageleefd zoals in Duitsland of Nederland. Daar zou een verlaten kwekerij ondenkbaar zijn, omdat de autoriteiten het daar anders oplossen. Zij handelen.”
Mikos: “Er leeft van alles in dit gebied, wat het des te schrijnender maakt dat dieren lijden onder deze vervuiling en verstrikt kunnen raken in het afval”
Mikos geeft een voorbeeld op kleinere schaal. “Sinds april ligt er in Ithaca een halfgezonken boot in de haven. Niemand haalt hem weg, omdat eerst moet worden vastgesteld wie de eigenaar is – of hij verzekerd is, of hij aansprakelijk kan worden gesteld, enzovoort – omdat niemand weet wie de kosten zal dekken. In andere landen zou de staat gewoon een kraan en een team duikers sturen, de boot weghalen en de rekening sturen – waar de eigenaar zich ook bevindt.”
Dat de situatie in Griekenland veel complexer ligt, blijkt uit gesprekken met de landbouwdirecties van de decentrale overheden, die verantwoordelijk zijn voor toezicht op viskwekerijen. In sommige gevallen is de eigendomssituatie nog niet opgehelderd of zijn er juridische procedures aan de gang. In andere gevallen is de eigenaar spoorloos (in één geval bleek hij naar een derde land gevlucht en vast te zitten), of is er wel een boete opgelegd, maar is onduidelijk hoe die wordt geïnd – aangezien dat onder de bevoegdheid van de belastingdienst valt.
Sommige afdelingen beschikken zelfs niet over een patrouilleboot om inspecties uit te voeren
Sommige afdelingen beschikken zelfs niet over een patrouilleboot om inspecties uit te voeren. En vaak is er ook geen budget beschikbaar om de aanzienlijke kost van zo’n schoonmaak via een aanbesteding te organiseren. Een treffend voorbeeld zijn stapels materiaal van een mosselkwekerij in Noord-Griekenland, die er al dertig à veertig jaar liggen, en waarvoor nog altijd geen middelen zijn gevonden om een specialist in te huren voor de verwijdering.
Een medewerker van een van deze diensten vat de tragische toestand in één zin samen. “Het is goed dat deze ngo's bestaan en hulp bieden”, zegt de anonieme bron, “want anders zouden deze locaties nog vele jaren in deze situatie blijven”. Daarmee werd opnieuw pijnlijk duidelijk hoeveel prioriteit de Griekse overheid níét aan milieukwesties geeft.
Dit artikel verscheen eerder, in het Grieks, bij Inside Story.
