“Onlangs zag ik aan de overkant van deze plas een flamingo die in 1983 in Frankrijk geboren is. Een flamingo van 41 jaar oud, die waarschijnlijk door het hele Middellandse Zeegebied gereisd heeft.”
Gabriele Pinna, ornitholoog en vertegenwoordiger van de Italiaanse vogelbeschermingsorganisatie Lipu, lijkt de flamingo’s stuk voor stuk te kennen. Dat is geen toeval: hij bestudeert ze al jaren, net als tientallen andere vogelsoorten die nog steeds leven in dit zeldzame reservoir van biodiversiteit.
In De wereld van Apache reizen we de zomer lang door meeslepende en ontluisterende verhalen van ons netwerk. Hun stukken vertalen we naar het Nederlands, zodat je vanop je terras of vanuit het park kan reizen naar plekken die veel minder voor de hand liggend zijn.
We bevinden ons bij de plas van S’Ena Arrubia in de Golf van Oristano, in het middenwesten van Sardinië. Het is een wetland – een verzamelnaam voor lagunes, rivierdelta’s, moerassen, veengebieden en draslanden. Ze behoren tot de meest waardevolle, maar tegelijk meest bedreigde ecosystemen van Europa.
Ooit werden wetlands beschouwd als ongezonde gebieden die drooggelegd moesten worden. Grootschalige droogleggingsprojecten uit de jaren 20 en 30, deels bedoeld om malaria te bestrijden, leidden uiteindelijk tot een ongeziene vernietiging van leefgebieden en biodiversiteit. Vandaag erkennen wetenschappers hoe cruciaal wetlands zijn in de strijd tegen de klimaatcrisis: ze beschermen tegen extreme weersomstandigheden, slaan meer koolstof op dan bossen, en temperen de menselijke impact op het land. Toch blijven ze verdwijnen door menselijke ingrepen.
Ringen lezen
Tijdens het fascisme werden de moerassen ten zuiden van Oristano drooggelegd. Vrijwel alles werd vernield voor landbouw en veeteelt
De Sardijnse lagune S’Ena Arrubia maakte ooit deel uit van de immense moerassen ten zuiden van Oristano, die tussen 1934 en 1937 tijdens het fascisme drooggelegd werden. Waar nu een weg loopt tussen S’Ena Arrubia en het pompstation van Sassu, lagen ooit zo’n tweehonderd moerassen en duinen, samen goed voor 18.000 hectare. Bij de drooglegging werd vrijwel alles vernield: duinen werden afgevlakt, moerassen werden gedempt. De vruchtbare vlakte die ontstond, werd ingezet voor landbouw en veeteelt, met als epicentrum Arborea.
Het werd een van de productiefste gebieden van het eiland, maar de ecologische tol was gigantisch. Niet alleen verdween er een enorme diversiteit aan vogelsoorten, ook het klimaat werd er kwetsbaarder – iets wat schrijnend duidelijk werd bij de verwoestende overstromingen van 2013. Wetlands temperen immers de gevolgen van extreme neerslag.
S’Ena Arrubia, vandaag zo’n 300 hectare groot, ontsnapte aan dat lot. Ze werd omgevormd tot een zelfstandige lagune, gevoed door kunstmatige kanalen met zoet water, en kreeg de status van natuurreservaat. Hier verzamelen Pinna en zijn collega’s gegevens over vogelpopulaties en houden ze de gezondheid van het gebied in de gaten.
Voor onze ogen wiegen tientallen flamingo’s sierlijk door het ondiepe water. “Je ziet dat ze aan het foerageren zijn”, legt Pinna uit. “Ze draaien lichtjes rond en woelen met hun poten in de modder, die ze vervolgens filteren met hun snavel.”
Hun roze kleur danken de flamingo’s aan een dieet van weekdieren, insecten en kleine kreeftachtigen – in het bijzonder Artemia salina, een garnaaltje dat leeft van algen met carotenoïden, de roze pigmenten.
Hun roze kleur danken de flamingo’s aan hun dieet van weekdieren, insecten en kleine kreeftachtigen
Jonge flamingo’s krijgen van wetenschappers een kunststof ring met unieke code aan hun poot, waardoor ze decennialang gevolgd kunnen worden. De ring is de minst invasieve methode om migratiebewegingen te monitorenn en waardevolle gegevens te verzamelen over de biologie van de soort. “Met een verrekijker, ervaring en wat oefening kun je de ringen lezen,” zegt Pinna. “Met die ringen verzamelen we levensgeschiedenissen. Ornithologen in het Middellandse Zeegebied kunnen bijdragen aan de database, en ik kan zien wie een bepaalde ring heeft gelezen en wanneer. Wie weet heb ik hem zelf in de jaren 80 ook wel gelezen.”
Internationale bescherming
Pinna haalt een telescoop uit de koffer van zijn oude Fiat Panda om de vogels beter te kunnen laten zien. “Dit is een fragiel gebied”, zegt hij terwijl hij het statief uitklapt, “eigenlijk een hydraulisch reservoir, maar tegelijk een natuurgebied dat onder Ramsar-bescherming valt.”
De Conventie van Ramsar is nog steeds het enige internationale akkoord dat het belang van wetlands erkent. Ze werd in 1971 – een jaar voor de VN-milieuconferentiein Stockholm – door zeven landen ondertekend in de Iraanse stad Ramsar. Inmiddels sloten 172 landen zich aan; samen beschermen ze ruim 2.400 sites, goed voor 2,5 miljoen vierkante kilometer. Italië trad in 1976 toe en telt nu 57 Ramsar-gebieden, verspreid over 15 regio’s, samen bijna 74.000 hectare. In Sardinië gaat het om negen gebieden.
Ramsar schiet tekort
S’Ena Arrubia, Corru S’Ittiri, Marceddì en San Giovanni, Pauli Maiori, Mistras, Cabras en Sale ’e Porcus: dat zijn de Ramsar-sites van Oristano. Samen met de lagune van Molentargius in Cagliari en sinds 2021 de monding van de Rio Posada in Nuoro vormen ze de negen internationaal erkende wetlands van Sardinië.
Maar volgens Pinna is dit slechts een druppel op een gloeiende plaat. “Er is geen sprake van een alomvattend beheer van de wetlands”, vertelt hij. “De Conventie van Ramsar is slechts een niet-bindende intentieverklaring.” Natura 2000, het Europese netwerk voor de bescherming van zeldzame soorten en habitats, zou soelaas kunnen bieden. “Maar de huidige beschermingsmaatregelen zijn niet voldoende”, vervolgt Pinna, “en gemeenten hebben niet de middelen of de expertise om serieuze maatregelen te implementeren. Het ontbreekt hen aan passie.”
Het probleem is dat de door Ramsar beschermde gebieden slechts een fractie vormen van het wetlanderfgoed dat beschermd zou moeten worden. “Hier is elke poel, elk kanaal net zo belangrijk als een Ramsar-vijver”, zegt Pinna. “Ik heb bijvoorbeeld een telling van reigers gedaan. In een afwateringskanaal bij Arborea, dat volledig bedekt was met riet, vond ik ongeveer 600 paar koereigers. Dat kanaal zou zomaar ‘Ramsar-waardig’ kunnen zijn. Je vindt soortgelijke voorbeelden overal in de Golf van Oristano. Het is zonde, want niemand kent deze wetlands”, zegt Pinna.
Het Europese wetlanderfgoed wordt zwaar geëxploiteerd, en de meeste landen ondersteunen vaak intensieve landbouw, industriële ontginning en massatoerisme. Maar het voorbeeld van Sardinië laat zien dat het wetlanderfgoed in Italië niet alleen wordt geëxploiteerd: het wordt genegeerd, onbekend, vergeten en daardoor verspild.
Vlaggenschipsoort
De wetenschappelijke gemeenschap begreep het al enige tijd geleden: het wetlanderfgoed is veel rijker, waardevoller en tegelijkertijd meer bedreigd dan we ons hadden voorgesteld. Botanicus Mauro Fois (Universiteit van Cagliari) heet ons welkom in zijn kantoor in de Botanische Tuin van Cagliari. Met de vrijgevigheid die sommige wetenschappers kenmerkt, deelt hij zijn methode en resultaten van een ongeëvenaarde operatie: het in kaart brengen, “poel voor poel”, van alle wetlands van Sardinië.
Precies die wetlands die volgens ornitholoog Gabriele Pinna potentieel net zo belangrijk zijn als de Ramsarlocaties. Het resultaat? Sardinië telt 2.567 wetlands, waarvan de meeste nog nooit eerder waren onderzocht. En dat aantal zal waarschijnlijk toenemen: tijdens nieuwe veldexcursies is het niet ongebruikelijk om kleine, voorheen onbekende poelen te ontdekken. Sinds de oorspronkelijke studie uit 2021 blijft Fois de database met wetlands van Sardinië bijwerken. Daarvoor combineert hij satellietgegevens met waarnemingen op de grond.
Hier is elke poel, elk kanaal net zo belangrijk als een beschermde vijver
“We begonnen met een voorlopige inventarisatie”, legt Fois uit, “door alle zichtbare wetlands te identificeren en te digitaliseren met behulp van satellietbeelden met hoge resolutie van Google Earth. Waar er onzekerheid bestond over de oppervlakte van een wetland, definieerden we de grootste potentiële polygoon op basis van seizoensgebonden overstromingen en schommelingen in de vegetatiebedekking.”
De voorlopige inventarisatie via satellietbeelden werd vervolgens gevalideerd door middel van veldwaarnemingen. Fois en zijn collega's bezochten een groot deel van de geïdentificeerde wetlands op Sardinië en vulden zo de satellietgegevens aan met verschillende indicatoren (bijvoorbeeld de oorsprong en het type wetland).
Met behulp van de gegevens van Fois (in groen) en door deze te vergelijken met de Ramsar-database (in blauw), creëerden we een visualisatie van alle tot nu toe bekende wetlands op Sardinië.
Fois wijst naar een stip op zijn computerscherm in Midden-Sardinië, ten westen van de Golf van Oristano. “Dit is het Giara-plateau”, legt hij uit. “Het heeft ondoordringbare kleigronden die tijdelijke wateraccumulatie mogelijk maken. Op het eerste gezicht lijkt het misschien een steengroeve, maar het is een wetland. Vanuit botanisch oogpunt behoren deze tot de belangrijkste wetlands. Maar ze zijn ook cruciaal voor een specifiek type fauna, waaronder kleine ongewervelden en amfibieën.”
Ongewervelden, amfibieën en planten worden vaak over het hoofd gezien bij de selectie van internationaal belangrijke wetlands. Een van de belangrijkste criteria voor het identificeren van Ramsar-locaties is gericht op het aantal vogels dat de site bezoekt – wat beschouwd wordt als een primaire indicator voor biodiversiteit en de gezondheid van habitats – en tot een concentratie van Ramsar-locaties in kustgebieden leidde. De Sardinische casus laat echter zien dat wetlands overal te vinden zijn. Ook minder 'bekende' flora en fauna zijn essentieel voor de gezondheid van deze gebieden.
“Het is gemakkelijk om flamingo's als vlaggenschipsoort te gebruiken om een territorium te beschermen”, zegt Fois. “Maar dit geldt ook voor andere soorten. Neem bijvoorbeeld het Giara-plateau: dit gebied is beroemd om het Giara-paard, een endemisch ras op Sardinië. Maar wanneer het paard er niet is, is het moeilijk om dit te herkennen als een van de meest interessante gebieden vanuit een ecologisch en naturalistisch perspectief. En het is moeilijk om mensen te overtuigen het te beschermen.”
In de Sardijnse taal, legt Fois uit, worden binnenlandse moerasgebieden met stilstaand water paùli genoemd, een term afgeleid van het Latijnse palus, wat moeras betekent. In de collectieve verbeelding zijn moerassen niet bepaald de meest aangename omgevingen. Toch is hun rol even cruciaal als onderschat.
Dit lijkt misschien op het eerste gezicht een steengroeve, maar het is een wetland. En wat flora betreft een van de belangrijkste
“Dit type habitat behoort tot de categorie tijdelijke mediterrane poelen”, vertelt Fois. “Hun bijdrage aan de grondwateraanvulling is essentieel: deze wetlands vullen de watervoerende laag aan. Wetlands spelen ook een sleutelrol bij het vasthouden van koolstof en het beperken van overmatige CO2-uitstoot.”
Moeraslanden zijn van onschatbare waarde in de strijd tegen de klimaatcrisis, of ze nu tijdelijk of permanent zijn, natuurlijk of kunstmatig, klein of groot, in de vorm van poelen of moerassen.
“Onze kartering van de wetlands van Sardinië werkte goed omdat we te maken hebben met een eilandcontext – op zichzelf staand en beperkt – waar geen overlappingen zijn met andere regio's”, meent Fois. “Hier zijn de directe en indirecte gevolgen van klimaatverandering directer en duidelijker, juist omdat we geïsoleerd zijn.”
De wetenschappelijke gemeenschap erkent de strategische rol van wetlands in de strijd tegen de klimaatcrisis ondertussen, maar er moet nog veel werk worden verzet om ze volledig te begrijpen en te behouden. Wetlands zijn niet alleen erfgoed dat moet worden behouden; ze zijn een uniek voorbeeld van complexe habitats die nauw verbonden zijn met ecologische, klimatologische, economische en sociale factoren. Het erkennen van de waarde van dit erfgoed is de eerste stap naar een verstandig gebruik ervan.
Dit artikel verscheen eerder bij Facta. Zij schreven een volledige reeks over de wetlands in Sardinië, Wasted Wetlands.
