Tussen de N757 en de N771 in Neeroeteren bij Maaseik loopt, parallel met het natuurgebied Bergerven in het oosten en de N78 in het westen, de Watering. Buiten een enkele boerderij, staan er geen huizen langs de Watering. Hij loopt langs akkers en velden, scheert een bosrand, snijdt door een bos en vormt op spitsuren een sluipweg om schijnbaar overbelaste gewestwegen te vermijden.
Wie de weg wegdenkt, ziet de ruimtewinst. Want de weg grenst ook aan het Nationaal Park Hoge Kempen. Nu vormt hij eerder een hindernis, onverhard en versmald tot wandel- of fietspad zou hij van dat grensgebied een zachte overgang kunnen maken tussen nationaal park en buitengebied. De Watering is een van die wegen die door te verdwijnen een verrassend groot verschil kunnen maken. Omdat natuurgebieden plots met elkaar verbonden worden.
“Het is een gekende weg”, vertelt Johan Van Den Bosch, coördinator van het Nationaal Park Hoge Kempen. “Er is al veel discussie over geweest. Psychologisch is hij voor veel pendelaars blijkbaar de kortste weg, maar hij snijdt recht door een open ruimtegebied. En zoals voor alle wegen geldt ook hier: omdat hij er ligt, wordt hij gebruikt. Waardoor men al snel denkt dat men niet zonder deze weg kan.”
Een weg als de Watering staat ook symbool voor het conflict waar elk van de ondertussen vier nationale parken in Vlaanderen op botst. Allemaal zijn ze dooraderd en omgeven door kleinere en grotere wegen. Bijna allemaal worden ze doorsneden door een snelweg. De E314 in het Nationaal Park Hoge Kempen, de E40 en E411 door de Brabantse Wouden, de E17 en E40 door de Scheldevallei.
Johan Van Den Bosch van het Nationaal Park Hoge Kempen noemt ontharding of schrappen van wegen een “oefening tussen ambitie en realiteitszin”
“Toen we 25 jaar geleden het idee hadden voor dit Nationaal Park, hebben we altijd voor ogen gehouden dat het even mooi en even lelijk zal zijn als Vlaanderen is, maar dat we zo dicht mogelijk in de buurt willen komen van wat een nationaal park kan zijn”, legt Van Den Bosch uit. “In het ideale scenario schrap je alle doorgaande wegen, maar in praktijk kan je niet anders dan pragmatisch zijn. Sommige wegen, zoals snelwegen en gewestwegen, zijn onvermijdelijk. Die stellen we niet in vraag. We doen er wel alles aan om veilige overgangen voor dieren te voorzien met ecoducten en ecorasters. Daar zijn we grotendeels in geslaagd. Dan zijn er de wegen waarvan we kunnen stellen dat ze niet noodzakelijk zijn. Daar is onze ambitie om ze te ontharden of af te sluiten.”
Twee keer is dat laatste ondertussen gelukt. De N730 van As naar Zutendaal werd over drie kilometer opgeheven; de Weg naar Heiwick werd omgevormd tot fietspad. “Als de exploitatie van de nabijgelegen zandwinning stopt, wordt de weg onthard”, vertelt Van Den Bosch. In het toekomstplan Masterplan 20-40, dat de beheerders van het Nationaal Park opstelden, is een lijstje opgenomen van hinderlijke wegen. De Watering is er voorlopig niet bij. Van Den Bosch noemt ontharding of schrappen van wegen een “oefening tussen ambitie en realiteitszin”. Die oefening “kan evident lijken, maar is nooit eenvoudig”.
Al benadrukt hij ook dat ontharding voor de geloofwaardigheid van een nationaal park cruciaal is. “Als mensen een nationaal park bezoeken, verwachten ze niet door het gemiddelde Vlaanderen te wandelen of fietsen. Ze willen niet om de zoveel meter een drukke weg kruisen. Zonder structurele maatregelen rond onder andere versnippering, maak je de buitenwereld iets wijs. Een nationaal park gaat ergens over, het is een kwaliteitslabel, geen marketingstrategie.”
Kapotte bareel
Van het arboretum van Groenendaal tot het Monument voor de Boswachters: zeker twee kilometer lang kronkelt de Duboislaan door het Zoniënwoud en vormt voor het autoverkeer een rechtstreekse verbinding tussen Hoeilaart en Ukkel. Het is een prachtige weg, volledig omgord met bomen, onbewoond door mensen en toch druk gebruikt. Op ieder moment van de dag kan hier file ontstaan – dan schuiven de auto’s letterlijk aan in het bos.
Toen tijdens de paddentrek een bareel de Duboislaan drie dagen afsloot, duurde het niet lang of die werd kapot geramd
Ook deze weg werd genomineerd, twee keer zelfs, en omschreven als “te gek voor woorden”. De Duboislaan paalt zowel aan het bosreservaat Jan Van Ruusbroec, aan Natura 2000-gebied en aan het bosreservaat Joseph Zwaenepoel, dat erkend is als Unesco Werelderfgoed. Ook dit is een weg die schijnbaar ongehinderd kan verdwijnen. Zeker nu het Vlaamse deel van het Zoniënwoud deel uitmaakt van het Nationaal Park Brabantse Wouden.
“We hebben in ons masterplan concrete doelstellingen rond ontsnippering”, legt Steven Vanonckelen uit, coördinator van het Nationaal Park Brabantse Wouden. “De Duboislaan is één van de wegen die opgelijst is omdat ze centraal doorheen het Zoniënwoud loopt.” Wat volgens Van Onckelen onderschat wordt, is de minder zichtbare ecologische impact van dit soort wegen. Naast licht- en geluidsvervuiling, noemt hij ook de slijtage van banden. “Het is een bron van microplastics die rechtstreeks in waardevolle natuur belandt.” Maar ook strooizout vloeit in de winter rechtstreeks van de Duboislaan in de vijvers van het Zoniënwoud.
Het gemeentebestuur van Hoeilaart heeft voorlopig geen plannen om het statuut van de Duboislaan te veranderen. “We gaan al drie grote straten ontharden, maar de Duboislaan is daar niet bij”, reageert schepen van Mobiliteit Patrick Demaerschalk (Heel Hoeilaart). “Het is dus niet zo dat we niets doen. Integendeel. We proberen te doen wat we kunnen, maar het moet ook haalbaar blijven. De Duboislaan is een belangrijke verbindingsweg.” Of toch een weg waarvan autobestuurders vinden dat ze er recht op hebben. Toen tijdens de paddentrek een bareel de weg drie dagen afsloot, duurde het niet lang of die werd kapot geramd.
Fietsers van de toekomst
Hoeveel tijd er verstrijkt tussen het plan om een weg op te geven en de effectieve schrapping ervan, toont het verhaal van de mogelijke verzanding van de N34, de Koninklijke Baan in De Haan. Al in 2008 zetten de kustburgemeesters zich schrap en kantten zich tegen het voorstel om de Kustbaan deels weer te laten worden wat ze ooit geweest was: duinen. Sindsdien is er aan het idee geschaafd en gesleuteld. “Het is zo’n typische weg uit de jaren 70, waarbij men de bestaande Kustbaan ontdubbeld heeft, zodat de auto’s telkens twee in plaats van een rijstrook in elke richting kregen”, vertelt Jan Meersman, die de weg nomineerde. “Ondertussen is men eruit dat men de Koninklijke baan autovrij wil maken en deels laten verdwijnen.”
“Je moet maar even de grens met Nederland oversteken om te ontdekken hoe het ook met minder wegen kan”
“Fantastisch idee”, meent Meersman. “Je moet maar even de grens met Nederland oversteken om te ontdekken hoe het ook met minder wegen kan.” Maar ook in De Haan botst dit plan met ingesleten gewoontes en verworven rechten. Gratis parkeerplaatsen, bijvoorbeeld. In aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen liet Unizo De Haan-Wenduine alvast weten dat ze vrezen dat handelszaken onbereikbaar zullen worden als de Koninklijke Baan verzandt. “De mogelijke doodsteek”, werd het genoemd. Alsof voetgangers en fietsers geen potentiële klanten vormen. Alsof de autobestuurders van nu geen fietsers of voetgangers kunnen worden.
Ondertussen organiseerde het Vlaams Agentschap Wegen en Verkeer al twee dialoogavonden in De Haan, waar de mogelijke scenario’s werden voorgesteld en waar de ongeveer honderd aanwezige burgers hun wensen en bezorgdheden konden verwoorden. “Later dit jaar”, zo vermeldt de projectwebsite wegenenverkeer.be, “wordt er een voorkeursvariant naar voren geschoven.” “In afwachting”, zo vertelt Meersman, “nemen de duinen het over en verzandt de weg vanzelf”.
Slachthuis en dierenasiel
Een goed moment om wegen te schrappen, is wanneer functies verdwijnen of verhuizen. De Europalaan in Genk leidde lange tijd naar het slachthuis en het dierenasiel verderop. Het slachthuis sloot en werd afgebroken. Pioniersplanten als paardenbloem, weegbree en brem schieten hier nu door de barsten in het asfalt. Het dierenasiel verhuist binnenkort. Volgens Jan Van den Bergh, die deze weg nomineerde, is het een kans om de Europalaan te schrappen en zo twee gescheiden delen van het natuurgebied Stiemerbeekvallei met elkaar te verbinden. “Het staat als waardevol bos aangeduid op de kaart.”
Het slachthuis werd afgebroken. Pioniersplanten schieten hier nu door de barsten in het asfalt
“Maar eigenlijk”, vertelt hij, “moet je die hele Europalaan of N75 herbekijken. De weg snijdt door verschillende reservaten, waaronder De Maten, het oudste van Vlaanderen. Hij vormt op alle vlakken een hindernis en een barrière voor dieren die zich over land verplaatsen.” Waarom, zo vraagt hij zich af, niet ook de Europalaan deels opbreken? “Is een straat met twee keer twee rijstroken nodig als die verderop toch versmalt tot twee keer een?”
Karel Kriekemans (CD&V), schepen van Mobiliteit van de stad Genk, laat alvast weten niet afkerig te staan tegenover een eventuele ontharding na de verhuizing van het dierenasiel. Al blijft hij ook op de vlakte en ontwijkt hij het woord ‘schrappen’. “We bekijken als stad nu de mogelijkheden van wat we met dit gebied kunnen doen”, zegt Kriekemans. “Het is dus mogelijk dat dit in de toekomst onthardt. Het zal er wat van afhangen wat de toekomstige functie zal worden.”
Met het baanbrekend onderzoek Welke weg mag weg verzamelt Apache wegen die onthard mogen worden.
Ken je een overbodige weg, een weg die naar nergens leidt, een weg die eerder hindert dan verbindt en denk je weleens: weg met die weg?
Nomineer hem hier en werk mee aan de burgerinventaris van nutteloos verharde Vlaamse wegen die Apache samen met Breekijzer vzw en Trage Wegen vzw lanceerde.
