“Heb je dit gezien? Dat is toch niet meer normaal?” We zijn in een brasserie in Dendermonde waar we iets eten in het midden van onze fietstocht. De man achter de toog toont ons een filmpje op Instagram van de rellen in Frankrijk. Ik weet niet goed wat ik moet zeggen, echt normaal is het inderdaad niet te noemen, die beelden van een stadhuis dat in brand staat.
Kranten en duidingsprogramma’s brengen vooral sensationele beelden gekoppeld aan een zekere morele verontwaardiging
Wanneer ik thuis ben, doe ik dus wat er van een brave burger in een democratisch bestel verwacht wordt. Ik laat de sociale media voor wat ze zijn en ga in de kwaliteitsmedia op zoek naar duiding en analyse die me kunnen doen begrijpen wat er aan de hand is. Maar wat ik in de kranten lees en de duidingsprogramma’s op televisie zie, verschilt eigenlijk niet zo veel van wat de sympathieke barman uit Dendermonde me toonde. Ik zie vooral sensationele beelden gekoppeld aan een zekere morele verontwaardiging.
Ja, vaak wordt er wel een onderscheid gemaakt tussen de brave, geweldloze betogers en zogenaamde casseurs. Hier en daar wordt er toch ook nog een beetje ingegaan op de eisen van de geweldloze betogers, maar een bijzonder groot deel van de berichtgeving wordt toch ingenomen door mensen die zeggen hoe erg ze de rellen afkeuren en waarom ze die afkeuren.
Nu denk ik zelf ook niet dat de kwesties waarvoor mensen protesteren worden opgelost door een winkel te plunderen. Als het nodig is om dat te veroordelen zodat er geluisterd wordt naar wat daarna komt, wil ik dat ook wel doen. Het probleem is alleen dat het herleiden van wat een publiek debat zou moeten zijn tot het performatief uiten van dit soort oordelen de afstand die nodig is om tot inzicht te komen in de weg staat.
Vergeten verlichtingsdenken
Het exponent daarvan was de passage van Mia Doornaert in De Afspraak. “Het is een Franse gewoonte om eerst alles af te breken zonder enig idee van wat er moet komen”, zo foeterde ze. “Dat is al begonnen met de Franse Revolutie.” In al haar boosheid over de vernielingen was ze even vergeten dat aan de Franse revolutie zoiets als de Verlichting voorafging, met toch wel een redelijk intense discussie over wat erna moest plaatsvinden. Een discussie waar ideeën uit voort zijn gekomen met een blijvende invloed op onze samenleving.
Wanneer de onvrede geen politieke vertaling kan krijgen, zal het geweld alleen maar toenemen
In al haar blinde afkeer begon Doornaert zelfs spoken te zien. De Palestijnse vlag die opduikt in de protesten, beschreef ze als “het cement van een monsterverbond tussen uiterst links en harde Islamkernen”. En even later had ze het over “een islamogauchistisch front, een vijfde colonne dat het land in de rug kan schieten”. Voor de duidelijkheid: er bestaat niet zoiets als islamogauchisme. Het enige wat bestaat, is het racistische herleiden van groepen mensen tot hun religie of afkomst en een links dat terecht weigert dit te doen.
Maar de term − die trouwens doet denken aan judeo-bolsjevisme waar de nazis over spraken − wordt wel gretig overgenomen door minister van Defensie Theo Francken (N-VA), die pleit voor de heroprichting van de rijkswacht. Nu wil het toeval dat er in Frankrijk al zo’n militaire politie-eenheid bestaat. En “het opschalen van geweld” waar Francken voor pleit, lijkt net de omvang van de rellen te doen toenemen. Maar in een opgefokt debat waarin wie niet harder wil optreden ervan verdacht wordt goed te praten, krijgen dit soort voorstellen wel een aura van redelijkheid.
De afkeer van het geweld wordt trouwens en passant ook misbruikt om politieke tegenstanders de mond te snoeren. Terwijl vandaag dankzij Mediapart naar buiten komt dat de Franse regering tegen alle bewijs in opdracht gaf aan de inlichtingendiensten te beweren dat La France insoumise achter de rellen zat, blijft men ook in ons land vanuit N-VA consequent ongegronde uitspraken doen over de vermeende linken tussen de PVDA en geweld hier bij ons. Maar de realiteit is dat wanneer de onvrede geen politieke vertaling kan krijgen, het geweld alleen maar zal toenemen.
Politieke crisis
Wars van alle morele oordelen moet wie even uitzoomt namelijk concluderen dat niet alleen Frankrijk, maar heel Europa een politieke crisis doormaakt. Of het nu gaat over sociale problemen, de ecologische crisis of de toekomst van het internationaal recht: de gevestigde politiek lijkt nog nauwelijks antwoorden te hebben die tegemoetkomen aan de ernst van de problemen waarmee ze geconfronteerd wordt. Wat al te zeer ontbreekt in het publieke debat is een sociologische verbeeldingskracht die in staat is om de handelingen van individuen te zien binnen die context.
Morele verontwaardiging gekoppeld aan grotere repressie is een uiting van de onmacht die mee aan de basis ligt van het probleem
Natuurlijk zijn er verschillende reacties mogelijk. Sommige mensen engageren zich en komen in verzet. Anderen staren angstig naar hun schermen en hopen dat extreemrechtse partijen hen zullen kunnen beschermen door al wat anders is uit te sluiten. Sommigen blijven onverschillig zolang zij niet geraakt worden. Sommigen vluchten in de ontkenning, anderen in drank en drugs. De meesten van ons zitten ergens tussen dat alles in en proberen ondertussen vooral ook een normaal leven te leiden. En ja, een minderheid gaat vanuit verschillende beweegredenen over tot plunderingen en het in brand steken van gebouwen.
Ook vanop een afstand bekeken moet je vaststellen: dit is niet normaal. Alleen stel je tegelijkertijd vast dat de morele verontwaardiging gekoppeld aan grotere repressie helemaal niet het krachtige antwoord is dat het pretendeert te zijn. Dat het eerder een uiting is van de onmacht die mee aan de basis ligt van het probleem. De werkelijk krachtige reactie die nodig is, is een politiek antwoord.
Maar dan moet je dus wel je blik even verruimen en naast het geweld van de Franse Revolutie ook het Verlichtingsdenken willen zien. Dan moet je ook willen zien hoe de belofte van vrijheid, gelijkheid en solidariteit voor velen een lege doos lijkt. En dan moet er opnieuw ruimte komen voor politiek debat dat zich ver voorbij het gehakketak richt op de vraag of we de samenleving anders kunnen inrichten om die belofte te realiseren.
