"Justice was not to be seen"
Over Kazakhgate is reeds veel gezegd en geschreven, en dat zal nog een tijdje zo blijven. Eén ding is nu al duidelijk: de zaak over de afkoop van de afkoopwet toont op alle vlakken hoe ver de hervorming van justitie afstaat van wat ze moest worden: dit is niet waar de bevolking met grote verontwaardiging om vroeg. Integendeel: niet open maar stiekem; niet rechtvaardig maar willekeurig.
Het grootste kenmerk van deze wet is ongetwijfeld het 'afgeschermd' karakter, zowel van zijn wordingsgeschiedenis als van de toepassing van de wet zelf. Naast de parlementaire werkzaamheden liep een parallel circuit waarin de hoogste gezagsdragers stiekem trachtten de wet naar hun hand te zetten om - op vraag van een Franse "nebuleuse" - criminelen, die reeds naar de strafrechter waren verwezen, toch een gunst te verlenen.
Dat de "wettenmakers" zich er wel degelijk van bewust waren dat het niet pluis was, blijkt uit de wijze waarop werd gehandeld: geen groot en diepgaand debat dat aan het volk wordt voorgelegd, maar een verhakkelde behandeling buiten de commissie justitie, gecamoufleerd in afzonderlijke "pot pourris" langs programmawetten die supersnel door het Parlement werden gejaagd: hoe kan je op een dergelijke manier tot een doordacht en harmonieus geheel komen dat de oude 'disfuncties' moet doen vergeten?
Opvallend is ook dat dezelfde werkwijze bij de toepassing van de wet, en door hoge magistraten van het openbaar ministerie, werd toegepast. Alweer kan je over de circulaire van de procureur-generaal, die voorschreef hoe moest worden gehandeld, een technisch-juridisch gevecht openen. En alweer kan je nu al besluiten dat het geen voorbeeld van openheid en integriteit is: enerzijds vaststellen dat er nog geen wet is en anderzijds vragen om bij "bijzonder uitzonderlijke omstandigheden" de procureur-generaal te raadplegen is niet zeggen wat je gaat doen en doen wat je zegt. Nu beweren dat alles gedekt werd door een beslissing van de rechters van de Kamer van Inbeschuldigingstelling, lijkt ook meer op een verweer dan op een verantwoording. Wisten die rechters wel wat er intussen was gebeurd? Bovendien mist dergelijke afhandeling de meest essentiële voorwaarde voor een "eerlijk proces": niet openbaar en dus "justice was not to been seen."
Afgekeurd door het hoogste hof
Voor wie het nog niet begrepen zou hebben: wanneer het hoogste hof, het Grondwettelijk Hof, uitspraak heeft gedaan is het geschil beëindigd. En dat is gebeurd. Met een arrest werd de afkoopwet afgekeurd omdat deze op grond van de nationale en supranationale regelgeving geen "eerlijk proces" uitmaakt, omdat er geen daadwerkelijke rechterlijke controle is en omdat het openbaar ministerie geen rechter maar een partij in het proces is.
Wisten al diegenen, die bij het maken van de wet en bij de toepassing ervan tussenkwamen, dat dan niet? Een blaam voor de parlementairen die zich bij de neus lieten nemen en een gemis aan stielkennis voor de hoge parketmagistraten die er bij de uitvoering de promotoren van waren!
Zonder de burger
Waarom is het geschil nog steeds niet beëindigd? Bijna een half jaar na de uitspraak is er nog altijd geen "reparatiewet". Voor de 'reparatie' van de uitgebreide minnelijke schikking kon dat in een paar dagen! Ook hier is het antwoord duidelijk: de uitvoering van het arrest van het Grondwettelijk Hof, de verplichte toepassing van de modaliteiten van het eerlijk proces, is zoveel als het einde van het grootse hervormingsplan van de huidige Justitieminister. Want volgens Koen Geens is de uitgebreide minnelijke schikking "maar een beginnende praktijk van een alternatief buitengerechtelijk afhandelingsbeleid op niveau van het openbaar ministerie, dat nog in volle evolutie is en waarvan een goede toepassing vele mogelijkheden biedt om nodeloos lange en complexe strafprocedures te vermijden."
Het is belangrijk te begrijpen wat dit allemaal wil zeggen. Welke lange en complexe strafprocedures erdoor vermeden worden, is nu reeds door de Kazakhgate aangetoond. Dat het 'buitengerechtelijk' moet gebeuren, is in overeenstemming met wat de Justitieminister "de filosofie van de reductie van het strafrecht" noemt. Buitengerechtelijk is zonder rechter.
Maar het is, naar de andere voorstellen van zijn plan, ook zonder de burger: de afschaffing van het assisenhof, de rechtbank van het volk, de afschaffing van de onderzoeksrechter, de rechter die het volk, verving bij de afschaffing van de onderzoeksjury, de afschaffing van de burgerlijke partijstelling, het recht van iedere burger om op te komen tegen een opportuniteitsbeslissing van het parket om zijn klacht zonder gevolg te laten, en de afschaffing van de raadkamer, de opvolger van de volksjury die beslist of een zaak voor de strafrechter moet komen.
Gefixt
Met de afkoopwet gaat het zoals met de strafuitvoering. Eerst werden straffen onder de drie maand niet uitgevoerd. Dat liep stelselmatig op tot drie jaar. Ik heb daartegen gereageerd en werd er voor vervolgd, maar gelukkig voor mezelf (en voor mijn collega's rechters) werd ik vrijgesproken.
De eerste wet op de minnelijke schikking was voor kleine vergrijpen bedoeld. Dan was het plots nodig deze uit breiden voor de grootste. Ondanks er geen maatschappelijk draagvlak voor is, wordt die wet er dan toch door gejaagd. Waar is dan nog de geloofwaardigheid en de integriteit? Begrijpt het politiek beleid dan niet dat de bevolking dat niet langer pikt? Kijk naar wat er in Frankrijk is gebeurd: Sarkozy is afgestraft voor wat hij op het Elysée allemaal heeft 'gefixt'; Kazakhgate is er onderdeel van.
'Wakkeren tegenover 'zwakkeren'
Kazakhgate toont aan dat de huidige justitiehervorming veel meer is dan enkel een wijziging in de werking van justitie: het is ook een wijziging van het maatschappijbeeld. Het is zelfs een aantasting van het grootste geschenk dat wij van onze ouders kregen: de welvaartsstaat. Wat zij na de oorlog hebben opgebouwd, was niet de welvaart van alleen de rijken en de machtigen, maar de welvaart van iedereen. Het plan-Geens breekt daar mee: wat de minister het "ius vigilantibus" noemt, het recht van de “wakkeren”, staat immers tegenover het recht van de “zwakkeren”. En dat is niet eigen aan ons land.
Het vormde ook de kern van het verzet tegen vrijhandelsakkoord CETA. Ook daar ging het om de actie van de zakenadvocaten die een overmatige rol spelen bij het maken en het toepassen van de wet én het beoordelen van mogelijke conflicten. Hetzelfde fenomeen kan ook bij het tot stand komen, de uitvoering en de toepassing van de afkoopwet worden onderkend: zakenadvocaten zijn alomtegenwoordig, niet voor de burger maar voor de kapitaalkrachtigen die machtiger zijn dan de nationale staten.
Met wat zijn we bezig?
Wat de Justitieminister wil, de uitschakeling van de rechter, lijkt nu al in uitvoering: over Kazakhgate loopt enkel een opsporingsonderzoek door het parket en geen onderzoek door een rechter. Alle andere voorstellen moeten nog besproken en gestemd worden. Daar is geen parlementaire onderzoekscommissie voor nodig. Een gewone behandeling in de commissie justitie is voldoende en kan, zoals gebruikelijk, samengaan met een academische toetsing langs studiedagen en gepubliceerde besprekingen.
Enerzijds voortgaan met de gecamoufleerde werkwijze bij afgesneden "pot pourris" in één commissie en anderzijds alles tot op het bot onderzoeken in een andere commissie, is een aberratie. Met wat zijn wij bezig? En de burger, wat moet die erover denken? Van kwaad naar erger...
