Markten zijn essentieel voor onze gezondheid, rijkdom en welzijn. Ze zorgen ervoor dat de vraag wordt doorgegeven aan potentiële leveranciers en dat de gevraagde goederen of diensten terechtkomen bij de klanten die bereid zijn ervoor te betalen.
Kijk even om je heen, waar je ook bent, en je zult talloze voorwerpen zien waar iemand (afhankelijk van waar je bent, ben je dat misschien zelf) behoefte aan had, en die iemand anders heeft geleverd via de markt. Het is bijna magie. Maar die bijna-magie kan ons parten spelen als we niet oppassen.
Markten zijn briljant
Handel en ruil bestaan al duizenden jaren, waarschijnlijk al langer dan we kunnen nagaan. Maar we moeten Adam Smith dankbaar zijn voor het feit dat hij zo niet de eerste persoon was die de essentie van handel beschreef, dan toch zeker de eerste persoon was die ze vastlegde in de onsterfelijke woorden: "Het is niet vanwege de goedheid van de slager, de brouwer of de bakker dat wij ons eten verwachten, maar vanwege hun eigenbelang. We richten ons niet tot hun menselijkheid maar tot hun eigenliefde, en praten nooit met hen over onze eigen noden, maar over hun voordelen."
We gaan met ons geld naar de slager, de brouwer of de bakker, en in ruil daarvoor krijgen we vlees, bier of brood - en zowel zij als wij zijn beter af. Wanneer talrijke leveranciers en nog veel talrijkere klanten elkaar kunnen vinden op een markt, wordt het hele proces van transacties nog eenvoudiger.
Dit komt deels doordat markten ook aanleiding geven tot het concept van een marktprijs, het bedrag dat voor een goed of dienst wordt betaald en dat ervoor zorgt dat de hoeveelheid van het geproduceerde goed of de geproduceerde dienst precies overeenkomt met de gevraagde hoeveelheid.
In de tijd van Adam Smith hadden klanten en leveranciers vaak een relatie die wel wat verder ging dan een anonieme aankooptransactie: dezelfde klanten kochten regelmatig goederen van dezelfde plaatselijke slager, brouwer en bakker en gingen vaak ook met hen om buiten hun respectieve winkels.
Tegenwoordig hebben we toegang tot tientallen verkopers die ons niet alleen vlees, bier en brood kunnen aanbieden, maar ook afwasmiddel, T-shirts, lippenstift, banden, matrassen en nog duizenden goederen meer. We kunnen letterlijk op elk moment van de dag of nacht 'naar de markt gaan' en onze verwachtingen ingelost zien dat, wat we ook wensen, er meerdere leveranciers bereid zullen zijn om een transactie af te sluiten tegen een prijs die voor ons beiden geschikt is.
Onze relatie met hen gaat nu zelden verder dan die ene transactie, waarom zou ze ook? De markt levert immers niet alleen goederen en diensten, maar ook overvloed. Wanneer we iets nodig hebben, kan de markt dat leveren. Bijna alles is altijd en overal verkrijgbaar.
Bijna.
Helaas heeft de alomtegenwoordige efficiëntie van de markt, die erin slaagt zowat al onze noden te lenigen, ertoe geleid dat we dat woordje wel eens negeren, en ervan uitgaan dat wat we nodig hebben in de praktijk te allen tijde in overvloed beschikbaar is. En dat is niet altijd zo.
De waarde van zekerheid
Veel landen hebben te kampen met een tekort aan medicijnen tegen ADHD, deels door de stijgende vraag, maar ook, volgens de Britse National Health Service, wegens "productieproblemen".
Henry Shelford, medeoprichter van de liefdadigheidsinstelling ADHD UK, zei afgelopen maandag in een consumentenprogramma op de BBC-radio dat de leverancier van het medicijn in kwestie (Takeda) slechts één fabriek buiten Noord-Amerika heeft om de rest van de wereld te bevoorraden, gevestigd in Ierland, en daar heeft een catastrofale storing plaatsgevonden. Volgens een eerder verslag van Sky News blijkt dat er geen tweede alternatieve leverancier is om aan de vraag in het Verenigd Koninkrijk te voldoen.
Wat voorheen overvloedig beschikbaar was, is dat plotseling niet meer. Overvloed is trouwens relatief: als we kunnen krijgen wat we nodig hebben wanneer we het nodig hebben, ervaren we dat als overvloed. Maar dat kan best zijn omdat het aanbod precies overeenkomt met de vraag – niet omdat er talrijke leveranciers zijn. Wanneer er in een markt een leverancier is die problemen ondervindt, zijn er meestal genoeg anderen die kunnen bijspringen.
Overvloed in een markt betekent dus veerkracht. Maar wanneer de schijnbare overvloed het resultaat is van één enkele leverancier die netjes voldoet aan een constante vraag, dan is die veerkracht er niet echt. Wanneer het aanbod daar wordt verstoord, blijkt de overvloed al gauw een luchtspiegeling te zijn.
Een ander voorbeeld van abrupt verdwijnende overvloed deed zich afgelopen dinsdagavond voor bij de Britse grenscontroleposten, toen de 270 elektronische paspoortcontrolepoortjes op vijftien luchthavens en internationale treinstations uitvielen. Deze e-gates kunnen inkomende passagiers veel efficiënter verwerken dan het oude systeem waarbij een agent handmatig ieders paspoort controleerde.
Maar in dat oude systeem was er in feite ook een veerkrachtige marktplaats aan het werk met meerdere leveranciers (van arbeid), namelijk de individuele grenscontroleagenten. Op piekmomenten konden er meer van hen worden ingezet, en als sommigen door ziekte niet konden opdagen, kon er zo nodig gekwalificeerd personeel van andere taken worden gehaald om de capaciteit te vergroten.
Een gebeurtenis waarbij alle agenten – alle leveranciers in de markt – op hetzelfde moment buiten werking zouden zijn, was hoogst onwaarschijnlijk. Maar de poortjes functioneren als één enkele leverancier en een gebeurtenis waarbij hun verhoopte overvloedige capaciteit voor het afhandelen van enorme aantallen reizigers plotseling en volledig verdwijnt, is, zo blijkt, lang niet zo onwaarschijnlijk.
In beide gevallen is het technisch perfect mogelijk om noodvoorzieningen te treffen om de veerkracht te vergroten. In het extreme geval zou de leverancier van ADHD-medicijnen even verderop een tweede, onafhankelijke productielijn kunnen installeren en zo het risico op een grote onderbreking in de aanvoer enorm kunnen verkleinen.
De Britse grensbewakingsdienst zou op dezelfde manier een parallel, onafhankelijk systeem kunnen opzetten. Er zijn wellicht minder extreme en minder dure oplossingen die even daadkrachtig zijn, maar daarvoor moet je echt wel verder denken dan de pure aankooptransactie.
In een markt werken transactionele relaties prima omdat veerkracht, en dus zekerheid van levering, er inherent en vanzelfsprekend is. Veel van wat we kopen, wordt geleverd door markten waar, dankzij concurrentie, de prijzen laag zijn.
Maar daarbij durven we wel eens te vergeten dat de veerkracht, die we er in de praktijk gratis bij krijgen in de lage prijzen van een markt, niet automatisch is wanneer er geen markt is met een overvloed aan leveranciers.
Als leveringszekerheid een belangrijk deel van de waarde van een aankoop vertegenwoordigt, wordt dat niet nauwkeurig weerspiegeld in de marktprijs, maar eerder in hoe erg het zou zijn als de levering werd verstoord.
Richard III, in het gelijknamige toneelstuk van Shakespeare, had wellicht een stal vol paarden, gekocht met wat voor hem nauwelijks meer dan wat zakgeld was, maar toen hij zijn paard verloor in het heetst van de strijd was de werkelijke waarde die hij aan één paard hechtte niet minder dan zijn hele koninkrijk.
Wanneer er geen overvloedige markt klaarstaat om veerkracht te bieden, is een transactionele relatie met een leverancier niet voldoende. Om veerkracht te garanderen moet de relatie tussen klant en leverancier meer diepgaand zijn, als een goed geoliede machine, en weerspiegelen dat wat de klant koopt niet alleen een product is, maar ook leveringszekerheid.
