Verkiezen is (als) beslissen

2024 is een recordjaar voor verkiezingen: in meer dan vijftig landen zullen in totaal meer dan twee miljard geregistreerde kiezers hun voorkeur uitspreken voor kandidaat-parlementsleden en/of staatshoofden. Verkiezingen zijn een opmerkelijk proces met een lange geschiedenis. De oude Grieken waren, zoals op zoveel gebieden, ook op het gebied van stemmen een pionier, al in 508 voor Christus. Maar pas in de zeventiende eeuw begon de representatieve democratie op te komen in West-Europa en Noord-Amerika en kwam het mechanisme echt van de grond.

Voor iedereen die (zoals uw dienaar) belang stelt in hoe we beslissingen nemen, zijn verkiezingen een bijzonder fascinerend fenomeen, omdat ze veel van de sleutelelementen bevatten die besluitvorming tot de complexe aangelegenheid maken die ze ook is. Dat begint nog vóór de keuze tussen partijen of kandidaten aan de orde is: wel of niet stemmen – dat is de kwestie!

Waarom stemmen wij?

In zijn boek The myth of the rational voter zet econoom Bryan Caplan vraagtekens bij het vermogen van de doorsnee kiezer om beredeneerde keuzes te maken, vooral als het gaat om de economie. In een stukje van een tijd geleden suggereerde ik dat de kiezer misschien toch niet zo irrationeel blijkt, als we breder kijken dan alleen het enge economische eigenbelang.

Niettemin kan er zeker wel met reden worden beargumenteerd dat stemmen futiel is. De kans dat de stem van een enkele burger ook maar enig verschil zal maken, is immers oneindig klein.

Waarom willen zoveel mensen de inspanning leveren voor iets dat hen eigenlijk geen enkel tastbaar voordeel oplevert? Dit is een mysterie dat zeker niet beperkt is tot stemmen. Karton recycleren of de thermostaat een graadje lager zetten kost moeite, of vermindert ons comfort, maar heeft net zo weinig impact op het milieu of op de klimaatverandering als onze stem over wie de volgende regering zal leiden.

Sommige mensen bevestigen hun nationale vlag aan hun huis of op hun auto wanneer hun nationale voetbalteam in een toernooi speelt, anderen wonen religieuze diensten bij. De kosten hiervan zijn weliswaar bescheiden, maar de materiële voordelen zijn nihil. Je zou kunnen aanvoeren dat dit soort keuzes in sommige gevallen een reputatiegebonden doel hebben, en een signaal zenden naar anderen, dat hen iets over ons meedeelt.

Misschien wel, maar wanneer we er bijvoorbeeld voor kiezen om de waarheid te vertellen over wie die vaas heeft gebroken (wij waren het) terwijl we er ook mee weg hadden kunnen komen door te beweren dat het de kat was, of wanneer we in ons eentje het graf van een overleden vriend bezoeken, is er niemand die ons signaal ontvangt.

Soms maken we gewoon keuzes die ons niets opleveren. Voor een deel althans, stemmen we dus omdat het deel uitmaakt van een traditie, omdat we het beschouwen als onze plicht tegenover degenen die er lang geleden voor vochten, of gewoon onze burgerplicht, omdat we geloven in de zaak van de democratie... en omdat we vinden dat een of meer van deze redenen belangrijk voor ons zijn.

We hebben vastgesteld dat we onze stem gaan uitbrengen en nu moeten we beslissen voor wie. Veel mensen zullen al een sterke voorkeur hebben. Onderzoek door de economen Caroline Le Pennec (HEC Montréal) en Vincent Pons (Harvard) over 62 verkiezingen in tien landen sinds 1952 suggereert dat 71% tot 83% van de kiezers al minstens twee maanden voor een verkiezing een keuze heeft gemaakt, het moment waarop campagnes meestal op gang komen.

De dag voor de verkiezingen moet ongeveer 12% van de kiezers nog beslissen. Hoe komen die onbesliste kiezers tot een oordeel?

Een voor de hand liggende keuze?

De mythische rationele kiezer van Bryan Caplan zou daarvoor de beleidsvoorstellen van de verschillende partijen of kandidaten analyseren, er een positief of negatief gewicht aan toekennen en uitzoeken welke combinatie het beste bij zijn of haar voorkeuren past. Op het eerste gezicht is dit een verstandige benadering, geschikt voor allerlei soorten beslissingen.

Het komt echter zelden voor dat één optie in een beslissingssituatie alle vakjes aankruist die voor ons belangrijk zijn. Dit heeft twee gevolgen. Ten eerste moeten we voor elk van de criteria die ertoe doen onze minimumvereisten vaststellen en opties die deze niet bereiken, zijn onaanvaardbaar. Ten tweede moeten we een manier vinden om combinaties van criteria te vergelijken.

Dit geldt net zo goed voor de aankoop van een auto als voor een stem op een partij of politicus: het vergelijken van de afschrijving met het brandstofverbruik of de acceleratie is net zo gecompliceerd als het vergelijken van belasting-, transport- en defensiebeleidslijnen. (Als dit voor Caplan betekent dat kiezers niet rationeel kunnen zijn, dan zijn ze misschien even irrationeel als consumenten.)

Geven we echter eigenlijk wel zoveel om de uitkomsten? Welke politieke partij of welke kandidaat ons miezerige stemmetje krijgt uit de vele miljoenen die worden uitgebracht, maakt uiteindelijk nauwelijks wat uit voor wat de inkomstenbelasting of de btw zal zijn, of subsidies en investeringen voor het openbaar vervoer omhoog of omlaag zullen gaan, en of het leger meer of minder personeel en uitrusting zal krijgen.

Maar wie verkozen wordt, is wel belangrijk voor ons. En dat betekent vaak dat er ongrijpbare elementen meespelen. Wat doen we als we een bepaald beleid wel zien zitten, maar de partij of de kandidaat op de een of andere manier de verkeerde is? Onze familie heeft bijvoorbeeld nooit op 'die bende’ gestemd, onze vriendenkring heeft altijd de voorkeur gegeven aan (een van de) andere partijen, of er is voor ons iets afstotelijks aan hun persoon.

Het is vergelijkbaar met de situatie wanneer onze eigen selectiecriteria bepalen dat Renault de beste auto voor ons is, maar we eigenlijk niet van Franse auto’s moeten hebben. Hoe lossen we dergelijke afwegingen op: hoeveel beter moet het beleid van een bepaalde partij of politicus zijn om ons onze afkeer te doen vergeten?

Deze spanning tussen het pragmatische perspectief en een ideologisch, misschien zelfs dogmatisch gezichtspunt is een moeilijke noot om te kraken. Sommigen zullen de pragmatische kant opgaan, zoals de Britse kiezer die aan een BBC-verslaggever na het eerste televisiedebat tussen de twee leiders van de grootste partijen verklaarde: “Ik zal mijn neus moeten dichtknijpen en Labour stemmen”.

Anderen zullen de pijnlijke overpeinzingen over beleid, competentie en waarden opzij schuiven en zich gewoon laten leiden door hun gevoelens – traditie, terminale afkeer van sommige partijen of kandidaten, of tribale instincten.

Van bijzondere invloed kan de allerkleinste stam zijn: die van twee levenspartners. Onderzoek van John Alford, een politicoloog aan de Texaanse Rice University, en zijn collega's, gebaseerd op gegevens van duizenden echtparen in de VS, bracht een bijzonder geval aan het licht van assortatieve paarvorming, een vorm van seksuele selectie waarbij gelijksoortige individuen vaker met elkaar een koppel vormen dan verwacht zou worden bij een willekeurig patroon. 

De auteurs vonden zeer lage tot lage correlaties tussen de persoonlijkheidskenmerken van de echtgenoten, en tussen hun fysieke lengte en gewicht, maar een vrij sterke correlatie (0,6) tussen hun steun aan politieke partijen, hoger dan die tussen hun hoogste opleidingsniveau (0,5) en gelijk aan ‘drinkfrequentie’ (!).

Nog sterker was de correlatie op een meting van politieke en sociale attitudes op een liberaal-conservatieve as (0,65), enkel overtroffen door de correlatie rond het naar de kerk gaan (0,71). Deze opmerkelijke politieke verwantschap komt eerder voort uit de initiële partnerkeuze dan uit wederzijdse overtuiging tijdens de relatie. Dit suggereert dat ideologie voor velen sterk verankerd is, ook binnen een koppel, en behoorlijk resistent is tegen verandering.

Onze politieke keuzes, die tot uiting komen aan de stembus, lijken inderdaad een goed voorbeeld te zijn van hoe we veel andere beslissingen nemen. We denken misschien dat we ze rationeel benaderen, de pro’s en contra’s netjes afwegen, en ons zo een weg naar de juiste conclusie redeneren. Maar meestal hebben gevoelens en overtuigingen de overhand.

Onze gehechtheid aan traditie, onze affiniteit met onze stam, onze diepgewortelde afkeer van een bepaald gedachtegoed en onze intense sympathie voor andere ideeën bepalen vaak uiteindelijk onze keuze – ook al onderbouwen we die achteraf met gemotiveerd redeneren. Het is de moeite waard om dit in gedachten te houden, niet alleen wanneer we ons verbazen over de ‘foute’ politieke keuzes van anderen, maar ook wanneer we ervan overtuigd zijn dat onze eigen keuze de enige juiste is.