In het vorige artikel identificeerden we meerdere inherente problemen met het gebruik van rationaliteit als een extern criterium om de keuzes of het gedrag van andere mensen te beoordelen. Het wordt alom misbruikt als een normatief instrument om intelligent en dom te onderscheiden, door keuzes en gedrag op een zeer subjectieve manier als het ene of het andere te bestempelen.
De sterke associatie ervan met het soort redenering dat we alleen vinden in geavanceerde hersenen is ook problematisch: miljoenen jaren evolutie bewijzen dat organismen zonder hersenen of zenuwstelsels met succes moeilijke omstandigheden hebben kunnen doorstaan en de juiste keuzes hebben gemaakt om hun belangrijkste doelen te bereiken (overleven en hun genen doorgeven) – wat uiteindelijk heeft geleid tot ons bestaan.
Net als onze voorouders kunnen wij keuzes maken en ons gedragen op een manier die onze doelen dient zonder dat we daarvoor per se complexe redeneringen nodig hebben (beweren dat dit een vereiste is voor rationaliteit is onnodig antropocentrisch). En tenslotte kunnen we de keuzes en het gedrag van iemand anders niet beoordelen zonder dat we hun doelen en voorkeuren kennen.
Op zoek naar onze eigen rationaliteit
Maar, ervan uitgaande dat we zelf weten wat we willen bereiken en wat we wel en niet prettig vinden, kunnen we er misschien toch gebruik van maken om onszelf te beoordelen? In dit artikel bekijken we of we onze eigen keuzes en ons eigen gedrag kunnen categoriseren op basis van rationaliteit – hetzij op een binaire manier, hetzij op een schaal, volgens de mate waarin ze overeenstemmen met onze voorkeuren en hoe goed ze ons helpen onze doelen te bereiken.
Voor andere organismen zou dat relatief eenvoudig zijn – net als hun doelen: hun genen doorgeven, lang genoeg overleven om dat te doen, en floreren. De eerste twee zijn simpel, en van de meeste van hun mogelijke handelingen kan relatief makkelijk worden beoordeeld of ze deze doelen dienen of tegenwerken (of er geen significante invloed op hebben).
De evolutie zorgde ervoor dat hun gedrag over het algemeen hun overleving en voortplanting zal dienen (of alvast niet belemmeren). Mocht het deze doelen dwarsbomen, zou je kunnen zeggen dat het organisme irrationeel handelt (en zo’n gedrag komt uiteraard zeer zelden voor). Bloei is wat moeilijker af te bakenen, maar het kan worden gezien als het mogelijk maken van de andere twee doelen: leven in relatieve rust, vrij van stress die het vermogen om je voort te planten of te overleven in gevaar zou kunnen brengen.
Wij mensen hebben vele soorten doelen – kleine, zoals op tijd zijn voor onze trein, of elke maand twee boeken lezen, en grote, zoals een comfortabel pensioen garanderen of een wetenschappelijke ontdekking doen die een Nobelprijs waard is. Maar we kunnen ze ook in dezelfde drie categorieën indelen. De dingen die wij doen om onszelf aantrekkelijk te maken voor een partner (en zo te zorgen dat we onze genen kunnen doorgeven) mogen wat gesofisticeerder zijn dan de rituelen die we bij dieren zien, maar zo verschillend zijn ze niet.
Mannelijke prieelvogels bouwen ingewikkelde constructies om indruk te maken op hun geliefde, terwijl mensen tijd en moeite kunnen steken in het schrijven van liefdesgedichten of dure juwelen kopen. Zeepaardjes “voeren een ingewikkelde baltsdans uit en zwemmen samen in perfecte harmonie” – bijna net zoals mensen dat doen op de dansvloer.
We hebben ook een sterk en vrijwel onvoorwaardelijk instinct om te overleven, en dus vertonen we gedrag dat gericht is op het vervullen van de basisbehoeften in de behoeftenhiërarchiepiramide geassocieerd met (maar niet echt ontwikkeld door) Abraham Maslow. Fysiologische en veiligheidsgerelateerde noden beantwoorden helpt ons te overleven, en leidt tot doelen als genoeg geld verdienen om van te leven, en een fatsoenlijk dak boven ons hoofd om ons te beschermen tegen de elementen en snoodaards.
Maar bloeien gaat voor ons niet alleen over in vrede leven en stress vermijden zodat we ons vrolijk kunnen voortplanten en tussendoor kunnen overleven. We blijken heel wat behoeften te hebben ontwikkeld die verder gaan dan het strikt noodzakelijke om ervoor te zorgen dat we deze eerste twee doelen kunnen vervullen.
Binnen deze derde categorie hebben we meestal zoveel doelen dat we ze onmogelijk allemaal kunnen vervullen. Dat betekent dat we compromissen moeten sluiten en afwegingen moeten maken – daadwerkelijk kiezen welke van die floreerdoelen we zullen nastreven (en welke we links laten liggen). Ze kunnen bovendien zelfs in conflict komen met onze primaire doelen.
Verstrikt in meerdere doelen
Sommige mensen kiezen ervoor om geen kinderen te krijgen, omdat ze aspiraties hebben in de derde categorie, die niet verenigbaar zijn met het grootbrengen van nakomelingen. Dit werpt meteen een probleem op met het gebruik van rationaliteit als lens om keuzes te evalueren. Als we kinderen hebben of van plan zijn kinderen te krijgen, is dat dan een rationele keuze voor ons? Of als we ervoor kiezen om geen ouder te zijn, is dát dan een rationele keuze? Hoe beginnen we er zelfs maar aan die vragen te beantwoorden?
Daarenboven zijn er onder de vele doelen die we willen nastreven en onze gedragingen vaak wel enkele die weliswaar niet direct gericht zijn op het beëindigen van ons leven, maar die desondanks de kans op een vroegtijdige dood vergroten – van alcohol drinken, trappen op en af lopen en reizen met de auto, tot skydiven, bergbeklimmen of duiken. Ook hier is er geen eenvoudig mechanisme om te bepalen of dergelijke keuzes of gedrag rationeel zijn – hoe goed we onze doelen en voorkeuren ook kennen.
En het wordt er niet eenvoudiger op als het gaat om doelen en gevolgen die minder ingrijpend zijn dan geboortes en sterfgevallen, met hun vele plus- (in de vorm van plezier) en minpunten (in de vorm van directe en indirecte financiële kosten, en van opportuniteitskosten). Het vergelijken van de minpunten is niet zo moeilijk, zolang ze worden uitgedrukt in heldere eenheden zoals uren of euro’s, maar de pluspunten – het nut, zoals economen en beslissingstheoretici het zouden noemen – zijn heel wat lastiger.
Hoe verhoudt het nut van het lezen van een goed boek zich tot dat van het opknappen van de eetkamer? Wat geeft ons meer nut, een uitgebreid diner voor twee in een driesterrenrestaurant of een lang weekend in een B&B aan zee? Is het beter een middag te besteden aan het schoonmaken van het graf van onze moeder, of aan het opruimen van onze kelder?
(En dan heb ik het nog niet eens gehad over morele dilemma's... Ach, te laat! Is het rationeler een leugentje om bestwil te vertellen als we te laat komen voor een vergadering om te verbergen dat we het helemaal vergeten waren, of de waarheid te vertellen?) We hebben niet zoiets als 'nutswisselkoers', geen manier om het nut uit te drukken dat verschillende keuzes of verschillend gedrag ons opleveren – en dus ook geen manier om uit te zoeken wat het (meest) rationele is om te doen.
Een lezer van het artikel van vorige week suggereerde dat de wetten van het rationele denken zouden kunnen bepalen of we rationele keuzes maken, meer bepaald de wet van de niet-contradictie. Een roker die bijvoorbeeld erkent dat roken schadelijk is, maar toch rookt omdat het heilzaam is, zou deze wet overtreden, die stelt dat tegenstrijdige beweringen niet tegelijkertijd waar kunnen zijn.
Maar hoewel deze wet geschikt is om een argument onder de loep te nemen, is ze minder bruikbaar om gedrag in het echte leven te beoordelen, omdat we daar dingen in veel verschillende opzichten kunnen beschouwen. Roken is schadelijk voor onze ademhalings- en cardiovasculaire gezondheid, maar kan ook stress verlichten. Hoe we de betekenis van beide gevolgen afwegen, is een persoonlijke keuze, die uitdrukt wat we in een bepaalde situatie het belangrijkst vinden.
Misschien is de fundamentele reden waarom rationaliteit niet deugt als criterium om onze eigen keuzes te beoordelen dat het gewenste antwoord onvermijdelijk neerkomt op de oplossing van een optimalisatieprobleem. Als een rationele keuze niet optimaal blijkt, dan moet er een betere, en dus een nog rationelere keuze zijn.
De veelzijdige wetenschapper Herbert Simon had echter al door hoe moeilijk dit is. Wanneer we proberen te optimaliseren, kunnen we bezig blijven: we zijn immers onderhevig aan begrensde rationaliteit. Dit begrip weerspiegelt hoe menselijke besluitvorming wordt beperkt door cognitieve grenzen, onvolledige informatie, en tijdsdruk, waardoor we niet in staat zijn perfect rationele beslissingen te nemen.
In plaats van te optimaliseren, wat een uitgebreide analyse en perfecte informatie vereist, moeten we noodgedwongen onze toevlucht nemen tot satisficing – zoeken naar een oplossing die “goed genoeg” is om aan onze behoeften en criteria te voldoen. Met andere woorden, we handelen (bijna) altijd zo rationeel als mogelijk.
De helderheid en precisie die we associëren met rationaliteit lijkt dus niet te verenigen met de rommeligheid, vaagheid en onvolkomenheden die ons leven kenmerken. Dat betekent niet dat we irrationeel zijn. Het betekent zelfs niet dat we onmogelijk irrationeel kunnen zijn.
Maar het betekent wel dat rationaliteit geen geschikte leidraad is waarmee we onze eigen keuzes en gedrag kunnen beoordelen, om ze te onderscheiden in rationeel en niet-rationeel, of om ze op een schaal van rationaliteit te plaatsen.
Als we beweren dat we dat wel kunnen, dan maken we ons schuldig aan bullshitten.
