Of het nu om onfrisse immopraktijken, cliëntelisme in OCMW’s of gedogen van milieuvervuiling gaat: het VRT-programma Pano slaagt er telkens in om de actualiteit van de week te bepalen. Een week, want veel langer duurt onze schijnbaar oprechte verontwaardiging niet. Die gratuite verontwaardiging is vast niet wat Stéphane Hessel bedoelde met z’n pamflet Indignez-vous.
Deze week was het opnieuw prijs: in samenwerking met De Morgen kaartte Pano de domiciliëringspraktijken in de gemeente Aalter aan. Uit hun onderzoek blijkt dat burgemeester Pieter De Crem (CD&V) doelbewust talmt met het domiciliëren van niet-Belgen. Die zouden tot negen (9!) keer langer moeten wachten op de afhandeling van hun aanvraag.
Waarom zijn de Aalternaren verontwaardigd?
In het hopeloos verdeelde Aalter is er sinds jaar en dag een kamp Cremlin en een kamp anti-Cremlin. Om maar te zeggen: niet elke inwoner van Aalter zal verontwaardigd zijn. Integendeel: bij een niet te onderschatten groep van mensen zal dit nieuws eerder op applaus dan op boegeroep onthaald worden.
Maar bij zij die wel verontwaardigd zijn, is het de vraag hoe groot de verrassing nog kan zijn in een gemeente die sinds mensenheugenis door een keizer-koster wordt bestuurd. Geluiden van willekeur en urban legends als hulpdiensten-die-niet-bij-iedereen-even-snel-hoeven-te-zijn zoemen al decennia rond.
Waarom zijn de medewerkers verontwaardigd?
De getuigenissen van enkele klokkenluiders geven aan dat er al langer zaken gebeurden die ronduit onwettig zijn. “Wie anders denkt, die moet eruit”, zegt een klokkenluider. Een andere klokkenluider haalt aan dat er lijsten met persoonsgegevens beschikbaar gesteld moesten worden op vraag van de burgemeester.
Enfin, niet rechtstreeks op vraag: er zat een leidinggevende tussen, wat maakt dat De Crem zijn handen in onschuld kan wassen. “Je bent vrij om je ontslag in te dienen als het je niet zint”, luidt het antwoord. Deze Pano-reportage legt dus ook een structureel organisatieprobleem bloot.
Sinds 2023 is er een Europese richtlijn van kracht om klokkenluiders te beschermen. Elke organisatie moet een veilig meldpunt hebben waar medewerkers wantoestanden zoals deze uit de reportage kunnen aankaarten. Lukt het niet intern, dan kan de klokkenluider nog steeds terecht bij een extern meldpunt – in dit geval Audit Vlaanderen. Een derde weg is de openbare, zoals hier is gebeurd.
De vraag “Zijn er meldingen gemaakt bij een klokkenluidersmeldpunt en zo ja: wat is daar mee gebeurd?” werd in de reportage niet beantwoord. Je kan enkel vaststellen dat de piste om dit aan de grote klok van Pano te hangen wel effect heeft gehad.
Waarom is de oppositie verontwaardigd?
Vlaams Parlementslid Mieke Schauvliege (Groen) is de bekendste stem in de Aalterse oppositie. Zij haalt in de reportage aan dat hierover al vragen werden gesteld. De praktijken waren een publiek geheim in de gemeente.
Daags na de uitzending gaf Vlaams minister van Binnenlands Bestuur Hilde Crevits – en partijgenoot van burgemeester De Crem – aan dat er “zeer recent” een klacht werd ingediend en dat die onderzocht zal worden. Het zou zomaar kunnen dat die “zeer recent” teruggaat tot de contacten tussen de reportagemakers en de oppositie.
Wat doen de hogere overheden?
Gelukkig zijn er hogere overheden en controlemechanismen om snel te kunnen reageren op eventuele wantoestanden. Tenminste: dat zou je denken. Sinds 2023 ontving de FOD Binnenlandse Zaken maar liefst 110 klachten (!) over de domiciliëringsaanpak in Aalter.
Bovendien bleek in de reportage ook dat zowel de FOD Binnenlandse Zaken als de Dienst Vreemdelingenzaken het lokaal bestuur meermaals heeft aangesproken op deze aanpak. Vulling voor de virtuele prullenmand, zo blijkt. Fuck de wet, wij zijn de wet!
Gevraagd naar de opvolging van die klachten bij de FOD krijgen de reportagemakers het antwoord dat het opleggen van sancties voorbij hun bevoegdheid gaat. Dat zou een taak zijn van het Vlaams Agentschap Binnenlands Bestuur (ABB).
Als de FOD het kastje is, dan is ABB de muur. Want bij ABB krijgen de reportagemakers een gelijkaardig antwoord: dat is de bevoegdheid van de federale overheid. Verrassing oh verrassing. Andermaal.
Welke lessen voor de toekomst?
Goed dat deze praktijk werd aangekaart en dat er nu ook iets beweegt. Al ben ik cynisch over de opvolging. Nog beter zou zijn dat er breder dan deze casus gekeken wordt. Zowel wat betreft de inhoud (inschrijven van inwoners) als actoren (lokaal bestuur Aalter).
Onderzoek ook hoe het komt dat de klokkenluidersregeling niet heeft gewerkt. Hetzij doordat ze niet werd benut, hetzij doordat er iets bij de opvolging schortte. Onderzoek ook de vaak intense cultuur van vermenging bij lokale besturen. Doe als oppositie aan zelfreflectie over verbeterpuntjes. Last but not least: onderzoek ook hoe het in godsnaam kan dat er met 110 klachten niks gebeurd is.
Bekijk het breed genoeg om te voorkomen dat we over een tweetal maanden met z’n allen niet opnieuw om het luidst moeten roepen hoe verontwaardigd we wel niet zijn.
De vierde macht
Met iedere nieuwe onthulling die er komt, klinkt de kritiek op Pano ook luider. Alsof we niet omkunnen met zoveel onthutsend nieuws dat er wel iets aan het nieuwskanaal zelf moet liggen. Daar hebben we een term voor; wat zeg ik: termen. Je kan schieten op de pianist of op de boodschapper. Wil je het iets hipper? Dan hebben we het over victim blaming.
Want ja, de journalistiek is in deze ook een slachtoffer. Dat zijn wij – als maatschappij – immers allemaal.
