In Neal Stephensons roman Termination Shock besluit een Amerikaanse miljardair eenzijdig aan geo-engineering te gaan doen. Diep in de Texaanse woestijn bouwt hij het “Grootste Kanon ter Wereld”, een machine die onafgebroken met zwavel gevulde projectielen de lucht in schiet. Wanneer deze de stratosfeer bereiken, geven ze hun lading vrij. De zwavel creëert een sluier die een deel van het zonlicht tegenhoudt.
Pomp genoeg aërosoldeeltjes in de lagere atmosfeer om een fractie zonlicht te blokkeren en voilà, probleem opgelost
Zorgvuldig geselecteerde vertegenwoordigers van de globale elite bezoeken de installatie en moeten het idee politiek onderbouwen. Maar al snel verschijnen er ongenode gasten op het toneel. Indië vreest dat het plan de moessonregens zal verstoren en probeert het kanon te saboteren. China neemt militaire controle over een tweede kanon dat T. R. Schmidt op een berg in Papoea-Nieuw-Guinea heeft gebouwd. Geo-engineering wordt de inzet van een geopolitiek machtsspel.
Klimaatontkenning
Toen Termination Shock in 2021 werd gepubliceerd, was geo-engineering nog volop sciencefiction: een idee dat zo waanzinnig was dat niemand er met een stok aan durfde komen. Ondertussen vindt het krachtigste en meest controversiële wapen in het arsenaal van de klimaatpolitiek langzaam zijn weg naar de echte wereld. In 2024 werd door rijke filantropen, waaronder Bill Gates, meer geld gestopt in onderzoek naar geo-engineering dan ooit tevoren. In datzelfde jaar begon de Israëlische start-up Stardust Solutions, die sterke banden heeft met het leger, experimenten uit te voeren in het luchtruim boven historisch Palestina. In het Verenigd Koninkrijk is er sinds dit jaar een onderzoeksprogramma voor experimenten in open lucht.
De primaire focus van al deze activiteiten ligt op de technologie die Stephenson beschrijft: Stratospheric Aerosol Injection. Pomp genoeg aërosoldeeltjes in de lagere atmosfeer om een fractie zonlicht te blokkeren en voilà, probleem opgelost.
De aandacht die geo-engineering plots geniet is gemakkelijk te verklaren. Na drie decennia van moeizame onderhandelingen en halfslachtige maatregelen verkeert het multilaterale klimaatregime in diepe crisis. Terwijl de klimaatverandering in een stroomversnelling terechtkomt, blijft de wereldwijde uitstoot stijgen. De limiet die tien jaar geleden in Parijs met veel fanfare werd aangekondigd, staat op het punt te worden overschreden. Uit die urgentie zou een versnelling van de inspanningen moeten volgen, maar we zien net het tegenovergestelde.
Bijna overal worden klimaatdoelstellingen teruggeschroefd en steekt de klimaatontkenning terug de kop op. Geen wonder dat sommigen daaruit concluderen dat het tijd is voor iets anders. Voorstanders van geo-engineering beweren al lang dat de technologie de temperatuur in een oogwenk kan verlagen en ‘tijd zou winnen’ voor de energietransitie terwijl de ergste warmtepieken worden afgevlakt. Met elke klimaattop die het serieuze werk verder voor zich uitschuift, wint deze redenering volgelingen.
Nieuw tijdperk van klimaatverandering
Er bestaat geen twijfel over dat aërosol-injectie werkt. Vulkanen doen het voortdurend. Toen in 1991 de Pinatubo in de Filippijnen uitbarstte en bijna 20 miljoen ton zwavel de lucht in stuwde, was het onmiddellijke resultaat een nevel die de wereld omhulde. De gemiddelde temperatuur op aarde daalde gedurende een jaar met een halve graad. De voorstanders van aërosol-injectie menen dat een vloot speciaal ontworpen vliegtuigen een permanente Pinatubo zou kunnen creëren.
Een steeds hernieuwde zwavelnevel zou de opwarming van de aarde bedwingen en de meest extreme gevolgen ervan afwenden. Maar het zou ook gepaard gaan met neveneffecten. Zwaveldeeltjes zouden de ozonlaag beschadigen. De poolgebieden zouden minder afkoelen dan de tropen en de zomers meer dan winters. Neerslagpatronen zouden verschuiven en verstoord raken, droogtes en overstromingen worden herverdeeld.
Fossiele brandstoffen blijven verbranden terwijl een zwavelgordijn de warmte onderdrukt, zou enorme risico’s met zich meebrengen
Een door geo-engineering gemanipuleerde wereld draait de opwarming van de aarde niet gewoon terug – ze luidt eerder een nieuw tijdperk van klimaatverandering in, maar dan zonder de hitte. Hoe dat nieuwe klimaat er precies zou uitzien op lokale en regionale schaal is zeer onzeker en hangt af van beslissingen over hoe geo-engineering wordt uitgevoerd: op welke hoogtes en breedtegraden, in welke hoeveelheden, met welke deeltjes, voor hoe lang, enz.
De voorstanders stellen dat de neveneffecten hanteerbaar zijn zolang we maar voorzichtig te werk gaan. Ze zijn het erover eens dat geo-engineering alleen op beperkte schaal mag worden toegepast. Het moet geleidelijk worden opgestart en gepaard gaan met onmiddellijke inspanningen om de CO2-uitstoot te elimineren. Fossiele brandstoffen blijven verbranden terwijl een zwavelgordijn de warmte onderdrukt, zou enorme risico’s met zich meebrengen.
Een plotse beëindiging van de Pinatubo zou al de onderdrukte opwarming in één keer doen terugkeren (vandaar de ‘Termination Shock’). Beeld je in dat je achter een zeewering gaat wonen die elke vijf jaar hoger moet worden gebouwd omdat de zeespiegel in razend tempo blijft stijgen, en er niets wordt gedaan aan de oorzaken ervan. Hoe hoger de wering, hoe nefaster de gevolgen wanneer ze uiteindelijk faalt. Matiging en voorzichtigheid zijn de enige manieren om geo-engineering minder dan krankzinnig te laten lijken.
Machtsconcentratie
De voorstanders willen deze principes waarborgen met een robuust internationaal kader voor onderzoek naar en toepassing van geo-engineering. De technologie zou gemeenschappelijk moeten worden ontwikkeld, met respect voor de stand van de ‘wetenschappelijke kennis’ en met behulp van aangepaste, verantwoordelijke ‘bestuursstructuren’. De naïviteit van zulke voorstellen behoeft nauwelijks commentaar.
Om geo-engineering aanvaardbaar te laten klinken kunnen de voorstanders niet anders dan hun vertrouwen stellen in dezelfde multilaterale processen en ‘bestuursstructuren’ die er na dertig jaar onderhandelen nog steeds niet in zijn geslaagd om de globale uitstoot te verminderen. Ze vragen gematigdheid en rede van een politiek-economisch systeem dat niet de minste respect voor zulke principes toont.
Geo-engineering vertoont overeenkomsten met kernwapens: het is een technologie die ontzettende macht over leven en dood concentreert in een beperkt aantal handelingen
Maar het probleem gaat dieper. Geo-engineering maakt het mogelijk om de manipulatie van de temperatuur op aarde te concentreren in de handen van een klein aantal actoren. In tegenstelling tot bijvoorbeeld zonne- en windenergie, hoeft geo-engineering niet door een meerderheid van landen en bedrijven te worden toegepast om wereldwijd effect te hebben. Eén welbedeelde staat kan het klimaat voor iedereen veranderen.
Eén staat zou uiteindelijk kunnen beslissen waar en hoe geo-engineering wordt ingezet en dus ook waar en hoe eventuele neveneffecten worden verdeeld. In dit opzicht vertoont geo-engineering overeenkomsten met kernwapens: het is een technologie die ontzettende macht over leven en dood concentreert in een beperkt aantal handelingen. Net om die reden is het ook een technologie doordrenkt van mogelijke conflicten.
De tragedie van het klimaatmultilateralisme wordt hier een bekommernis. Een verantwoordelijke vorm van geo-engineering vraagt een logische, rationele besluitvormer die volledige controle heeft over de planeet. Het veronderstelt, in de woorden van Frank Biermann, een soort kapitein Kirk die het schip bestuurt, ingegeven door rede en onbaatzuchtigheid. Maar planeet aarde heeft geen kapitein Kirk op de brug. Op deze planeet heerst een sociaal-politieke orde waarvan men kan aannemen dat ze geo-engineering zou gaan gebruiken als politiek wapen.
Landen met de grootste economische en/of militaire macht zouden die gebruiken om de technologie naar hun hand te zetten, en dus de facto kunnen beslissen over de gemiddelde temperatuur op aarde. In de praktijk hebben we het natuurlijk over één land in het bijzonder: de Verenigde Staten. Tenzij China morgen plots de kaarten dooreenschudt, zou elke beslissing over geo-engineering uiteindelijk in handen liggen van de VS.
Kapitein Trump
De recente golf van bot autoritarisme in dat land maakt duidelijk hoe angstaanjagend zo'n scenario wel is. Vergeet de megalomane en machtswellustige miljardairs uit sciencefiction. In de echte wereld zit zo’n personage in het Witte Huis, terwijl de rest van de wereld naar zijn pijpen danst.
Als er in 2025 een geo-engineering-programma was geweest, had de huidige leiding in de VS daarover het laatste woord. Het is lovenswaardig dat de voorstanders ideale, verantwoordelijke ‘bestuursstructuren’ bedenken, maar het is hun vermogen om die van de echte wereld te navigeren dat hier ter discussie staat. Op planeet Aarde is kapitein Kirk vervangen door Donald Trump, en hij slaat wild op alle knoppen tegelijk.
Wat voorstanders hardnekkig weigeren te zien is dat huidige machthebbers en politiek-economische structuren de belangrijkste obstakels vormen op de weg naar een verantwoord klimaatbeleid
We zijn mijlenver verwijderd van een politiek die naar gematigde geo-engineering leidt. Stel je voor dat op een gegeven moment zelfs een trumpiaanse president de toenemende klimaateffecten niet langer kan negeren en in paniek naar het zwavelkanon grijpt.
In plaats van verantwoord gebruik in overeenstemming met de wetenschap mogen we ons dan verwachten aan het nonchalant wegwuiven van vervelende feiten, een licht geïrriteerd “het kan me niet schelen wat ze zeggen” wanneer geconfronteerd met lastig advies van experten. In plaats van geo-engineering gecombineerd met snelle vermindering van de uitstoot, zou het Drill, Baby, Drill zijn plus een zwavelgordijn en de gevolgen daarvan als het onvermijdelijke “neveneffect van het bouwen van de moderne wereld”.
Of stel dat deze president een geo-engineering-programma erft en besluit dat het niet naar zijn zin is. Het zou hetzelfde lot kunnen ondergaan als US AID, FEMA of Amerikaanse onderzoeksfinanciering: geschrapt van de ene dag op de andere om puur ideologische redenen, zonder enige belangstelling voor het sociale en humanitaire leed dat daaruit zou volgen.
Een kapitein Trump zou dreigementen of onverwachte beslissingen om de vloot van zwavelvliegtuigen aan de grond te houden gebruiken als onderhandelingsmiddel in andere politieke kwesties. Hij zou het uitbuiten voor persoonlijk gewin. We mogen ons verwachten aan jaren van “niemand weet wat ik ga doen”, verheven tot planetair niveau.
Ambitieuze klimaatmaatregelen die niet verdrinken in de dystopie van het heden vereisen dat de gevestigde orde wordt verslagen
“We lijden aan de hardnekkige illusie dat de diepgaande structurele verandering die nodig is om onze economie koolstofarm te maken snel kan worden doorgevoerd”, schrijft David Keith als argument voor geo-engineering. Maar hij en zijn collega’s lijden aan een veel gevaarlijkere illusie: dat geo-engineering een probleem zal helpen oplossen dat politiek van aard is.
Wat voorstanders hardnekkig weigeren te zien is dat huidige machthebbers en politiek-economische structuren de belangrijkste obstakels vormen op de weg naar een verantwoord klimaatbeleid. Hen een nucleaire knop geven om uit de crisis te komen zal daar niets aan veranderen. Ambitieuze klimaatmaatregelen die niet verdrinken in de dystopie van het heden vereisen dat de gevestigde orde wordt verslagen. Alles staat of valt daarbij – zelfs geo-engineering.
Laat er geen twijfel over bestaan: de gevolgen van de klimaatverandering waar we voor staan zijn angstaanjagend. Klimaatpolitiek moet van de grootste urgentie doordrongen zijn. Maar we zijn heel ver verwijderd van een situatie waarin we het risico kunnen nemen dat een narcistische keizer en zijn entourage van sycofanten de middelen tot temperatuurbeheersing in handen krijgt. Dat zou de tegenstellingen en conflicten in de klimaattransitie alleen maar vergroten, en dat is wel het laatste dat we nu nodig hebben. Net daarom verdienen voorstellen voor geo-engineering niets dan vijandigheid.
