Hoeveel? Wie gehoopt had in de meerjarenplannen concrete info te vinden over het verlies van publieke landbouwgrond in Vlaanderen komt helaas terug van een kale reis. Daar is geen vaste rubriek aan gewijd. In sommige meerjarenplannen valt er wat info te rapen onder rubriek 0050 met titel “Patrimonium zonder maatschappelijk doel” (sic), maar doorgaans niet. Wat landbouwgrond betreft beperkt het huidig debat zich dus noodgedwongen – alweer – tot anekdotes.
Onderzoek van het ILVO toonde aan dat het OCMW-patrimonium in Vlaanderen en Brussel de afgelopen 20 jaar met maar liefst 30% daalde
Wat wel kan is achteromkijken. Onderzoek van het ILVO toonde aan dat het OCMW-patrimonium in Vlaanderen en Brussel (grotendeels landbouwgrond) de afgelopen 20 jaar met maar liefst 30% daalde. We weten dat een heel groot deel daarvan geprivatiseerd werd.
Het onderzoek legde ook een grote variatie bloot in hoe OCMW’s met hun patrimonium omgaan. Sommige OCMW’s, zoals die van Ieper en Tienen, verkochten de afgelopen twintig jaar bijna niets. Andere OCMW’s lieten grote hoeveelheden grondbezit los, waaronder Antwerpen (-82,8%), Leuven (-70,2%), Brugge (-62,6%), Diksmuide (-60,9%) of Mechelen (-48,9%). In Gent vlakte het verlies van OCMW-grond vanaf 2019 volledig af na een zelf ingesteld moratorium. Ook in de curve van OCMW Brussel zat de laatste jaren een duidelijke afvlakking.
Het onderzoek ontkrachtte het beeld dat álle OCMW’s hun historisch landbouwpatrimonium in de etalage gooien. Er bleken meerdere en erg uiteenlopende realiteiten te bestaan. Dat is nog steeds zo.
De waarde van grond
Ik benijd het lokale besturen niet een sluitende begroting te moeten maken. Toch smaakt het betoog van hun ledenorganisatie ook wrang. Wrang omdat we weten dat een op vijf beroepslandbouwers in Vlaanderen erg afhankelijk is van publieke landbouwgrond. Om nog maar te zwijgen van jonge en nieuwe boeren op zoek naar grond in een bijna onmogelijke landbouwgrondmarkt. Als je weet dat lokale besturen alleen al via hun OCMW’s nog 16.304 hectare landbouwgrond bezitten, is het dan niet normaal dat landbouwers ook die richting opkijken? Wie de vraag stelt wat de visie op de toekomst van al die gronden is, wordt in een groot deel van Vlaanderen helaas op een oorverdovende stilte getrakteerd. Dat geeft echt geen fraai beeld van “de” overheid. Wat moet een jonge landbouwer die een familiaal landbouwbedrijf wil overnemen met pakweg 25% publieke grond in het areaal daar mee aanvangen?
Wrang wanneer de waarde van publieke landbouwgrond tot in den treure wordt herleid tot de pachtinkomsten. Ja, die zijn laag. Maar daarmee heb je niets gezegd over de gebruikswaarde van die grond. Over hoe uitvoerbaar je beleidsdoelen nog zijn wanneer er geen publieke grond meer rest. Over hoe zeker je bent dat grond houden en inzetten uiteindelijk niet goedkoper zou kunnen blijken.
Hoe gaan we in de nabije toekomst solidariteit tonen met getroffen landbouwers?
Wrang wanneer lokale besturen hun landbouwgrond op eigen grondgebied behouden (“robuuste open ruimte”, “lokaal voedselbeleid”) maar hun eigendommen bij de buurgemeenten wel verkopen (“geen kerntaak”, “niet verkozen om beleid te voeren in de buurgemeenten”). Waarmee ze actief fenomenen aanzwengelen die ze op het eigen grondgebied niet wensen: beroepslandbouwers die toegang tot grond verliezen, meer zonevreemde ontwikkelingen, meer hobbylandbouw en vertuining.
Wrang als op dezelfde dag waarop het verlies van publieke landbouwgrond verdedigt wordt, de Europese Wetenschappelijke Adviesraad voor Klimaatverandering de waarschuwing uitstuurt dat we niet klaar zijn om klimaatrampen op te vangen. Met risico’s voor voedselzekerheid en landbouwers in de top. Waarbij je je afvraagt hoe we in die nabije toekomst solidariteit gaan tonen met getroffen landbouwers. En bedenkt hoe strategisch en goedkoop het zou zijn om die solidariteit ook in toegang tot grond te kunnen uitdrukken. Met grond die al in publieke handen is (!) dankzij een historische toevalligheid.
Collectief eigendom
Achter de façade gaat steeds vaker een andere werkelijkheid schuil. Steeds meer lokale bestuurders, beleidsmedewerkers en financieel directeurs nemen niet met de glimlach afscheid van hun historisch landbouwpatrimonium. Misschien moeten we daar geen façades voor optrekken. Misschien moeten we even wat harder benoemen dat het pijnlijk is onszelf in deze situatie te bevinden. Waarin we ons iets door de vingers laten glippen waarvan we intussen goed beseffen het een barslecht idee is.
De publieke landbouwgronden zijn collectief eigendom. De vraag is niet alleen wat de makers van meerjarenbegrotingen daarvan denken. De vraag is ook wat wij daar als samenleving van denken. Die vraag blijft vooralsnog onbeantwoord.
