Waarom staken democratischer is dan politici en media ons willen doen geloven

Tegenwoordig is het tijdens een staking makkelijker om uit te vissen hoe je wél nog op je werk geraakt dan wat de werkelijke eisen van de stakers zijn. Sinds de vorming van de Arizona-regering in februari 2025 waren er talloze sectorale en nationale stakingen, de laatste op 12 mei 2026. Het credo op vele nieuwssites luidde telkens: “Nieuwe staking volgende week, ontdek hier waar jij last van kan ondervinden.” Op die manier worden de stakingen weggezet als een egoïstische, hinderlijke en onrechtvaardige vorm van protest. 

Ik beschuldig hierbij niet alleen de media, maar ook de politieke machthebbers van dit land. Exemplarisch is volgende quote van Sammy Mahdi (CD&V) in De Afspraak op 25 november 2025 naar aanleiding van een driedaagse nationale staking: “Met alle respect voor de vakbonden, ... Het is wel zo dat er heel vaak gestaakt wordt. En er wordt heel weinig over die stakingsacties gesproken. Ik denk dat politici heel goed weten wat de gevoeligheden zijn, wat een aantal negatieve effecten zijn van beslissingen. Maar het is echt niet zo dat politici, ook op ons partijbestuur, stilstaan bij het feit dat er betoogd wordt.”

Verschillende politici en mediaplatformen kijken neer op staken als democratische uitdrukkingsvorm

Hieruit volgt dat staken zinloos én irrelevant is. Het is zinloos omdat de regering zich daar niet mee bezig zou houden. Je hoeft met andere woorden niet te staken, want onze politieke vertegenwoordigers luisteren er toch niet naar. Daarenboven verklaart meneer Mahdi stakingen irrelevant door te stellen dat de beleidsmakers wel weten wat de gevoeligheden zijn. Hoewel er waarschijnlijk wel enig begrip zal zijn voor de bezorgdheden van de staker, schuilt achter deze elitaire claim een breder gevoel van minachting voor staken als politieke uitdrukkingsvorm. Via deze weg wordt staken dan ook miskend als politiek instrument en buiten het legitieme politieke speelveld geplaatst.

De quote van Mahdi is niet zomaar een uitschuiver van één politicus, maar een symptoom van een bredere, dominante kijk op staken die we ook bij andere politici en mediaplatformen terugvinden. Men kijkt neer op staken als een specifieke democratische uitdrukkingsvorm die buiten de klassieke institutionele kanalen valt. Zo wordt niet alleen de staker als politiek subject beschimpt, maar wordt een fundamenteel deel van het politieke actie-repertoire van een bepaalde klasse gedelegitimeerd. Zo’n enge visie op staken doet mij dan ook denken aan de boeken van de Franse auteur Édouard Louis, die betoogt dat politiek voor de dominante klasse een esthetische kwestie is, terwijl het voor de onderklasse een kwestie van leven of dood is. Het is echter niet omdat staken buiten het klassieke politieke instrumentarium valt dat het daarom niet minder politiek zou. In wat volgt zal ik deze enge kijk op politiek onder het mom van “laat de politiek maar aan de politici” problematiseren én hou ik een pleidooi voor een politiek begrip van staken.

Meer dan een protest

Waar staken vaak als iets ineffectief wordt aanzien, betoog ik dat een dergelijke kijk op staken beperkend is. Een staking moet niet louter beschouwd worden als een rationeel instrument om bepaalde doelen te verwezenlijken. Zo zouden we stakingen alleen kunnen analyseren op basis van hun economisch meetbare successen. Om deze enge, functionele kijk op staken open te breken, biedt Chantal Mouffe soelaas. 

Mouffe betoogt in haar boek On the Political (2005) dat conflict een onuitroeibare dimensie is van het politieke leven, en dat passie en emotie daar een constitutieve rol in spelen. Mouffe maakt een onderscheid tussen politiek als institutionele praktijk en het politieke als ontologische dimensie. Het politieke verwijst naar de constitutieve antagonistische dimensie, ofwel de onvermijdelijke conflictualiteit, van de samenleving. Denk aan hoe het wij-zij denken onuitroeibaar ingebakken zit in hoe we onze individuele en collectieve identiteiten vormgeven. Politiek is dan de poging om deze conflictualiteit te kanaliseren via instituties. Mouffe onderscheidt antagonisme, de vijand als existentiële dreiging, van agonisme, de tegenstander waarmee men het oneens is maar wiens legitieme positie je erkent. Voor Mouffe transformeert een gezonde democratie antagonisme in agonisme: je bestrijdt je politieke tegenstander, maar erkent zijn legitieme positie. 

Solidariteit, verontwaardiging en trots zijn de affectieve krachten die collectieve actie mogelijk maken

In haar pleidooi voor een agonistische democratie, keert Mouffe zich tegen de liberale consensuspolitiek die pretendeert dat politiek primair een zaak van rationele argumentatie en uiteindelijke overeenstemming is. Dit is een illusie: conflict en passie ontkennen of wegrationaliseren laat ze niet verdwijnen. Sterker nog, dit is gevaarlijk. Passie moet een democratische uitdrukkingsvorm krijgen, anders kan dit ontsporen in antidemocratische krachten zoals extreemrechts populisme. Mouffes alternatief is een agonistische democratie die conflict kanaliseert in een gepassioneerde strijd binnen een gedeeld democratisch kader. In dat geval worden passie en affect niet als gevaarlijk beschouwd maar juist noodzakelijk, constitutief voor het politieke. 

Hoewel Mouffe stakingen als apart thema bespreekt, past het perfect in haar raamwerk. Een staking is bij uitstek een agonistische handeling: arbeiders erkennen het systeem, maar bevechten binnen dat systeem gepassioneerd hun positie. De hedendaagse postpolitieke consensus, zoals de technocratische besparingsplannen van de Arizona-regering, is dan ook problematisch omdat zij passie volledig uitsluit onder meer door totale miskenning. Nochtans zijn die stakingen net een terugkeer van het politieke, doordat ze worden voortgedreven door passie en affect en niet louter via rationele kosten-batencalculatie. Solidariteit, verontwaardiging en trots zijn de affectieve krachten die collectieve actie mogelijk maken. Zonder deze passionele dimensie is geen politieke mobilisatie mogelijk.

In een context waar economische beslissingen als “technisch” en “noodzakelijk” worden voorgesteld, zijn de stakingen een herinnering dat economische verhoudingen door en door politiek zijn. Meer nog dan een eisenpakket aan onze politici zijn de nationale stakingen van afgelopen maanden een oprisping van het politieke in een beleidslandschap dat is gedepolitiseerd. In dat opzicht zijn stakingen ook niet zomaar een uitdrukking van een defensief verzet ter bescherming van de status quo, maar juist een uiting van een offensief, divers verlangen. Ze doorbreken het politiek “haalbare” en openen ruimte voor alternatieven in een context die geen alternatieven duldt. Niet toevallig zagen we op de algemene stakingen van afgelopen maanden een smeltkroes aan diverse politieke verlangens bijeenkomen. Brandende wereldbollen, Palestijnse watermeloenen en pamfletten waarin de pensioenplannen op de korrel werden genomen, kwamen samen in een mozaïek van verontwaardiging. 

Vrijheden veroveren

Staken is een roep om vrijheid en daarmee een emancipatoire politieke daad. Door het werk neer te leggen, eist de werknemer controle over aspecten van het eigen leven die nu nog buiten bereik liggen: een hoger loon, sterkere arbeidsrechten, meer greep op het arbeidsproces. Maar een staking is niet alleen gericht op het verwerven van vrijheid; ze is er zelf ook een uitdrukking van. Wie staakt, zet zijn individuele en collectieve kracht in om te halen wat hen toekomt. Een staking heeft op die manier zowel een intrinsieke als een instrumentele relatie tot vrijheid: ze is tegelijk een daad van zelfemancipatie én een middel om weerstand te bieden aan onderdrukking en nieuwe vrijheden te veroveren. Ze biedt de kans om zelf het leven in handen te nemen.

Het wijdverspreide onbegrip voor staken, impliceert dat degenen die onderdrukt worden dit lijdzaam moeten ondergaan tot de machthebbers hen komen bevrijden

Het wijdverspreide onbegrip voor staken, impliceert ook dat degenen die onderdrukt worden (lees: stakers), dit lijdzaam moeten ondergaan tot de machthebbers hen komen bevrijden. In die lijn toont ook premier Bart De Wever (N-VA) in zijn boek Over Welvaart zich historisch flexibel door de rol van de arbeidersbeweging en stakingen te vergeten in de totstandkoming van onze welvaartsstaat. Toch leert de geschiedenis ons dat een rechtvaardigere wereld alleen mogelijk wordt als de massa het op zich neemt om haar collectieve macht uit te oefenen om haar utopie op te eisen. Let op: geen utopie als een voorgeschreven gedeeld ideaal. Eerder een democratisch utopie in Mouffiaanse termen: meervoudig, betwist en conflictueus. Met andere woorden, de stakende massa opent een ruimte van contestatie.

Wie al eens heeft deelgenomen aan een protestmars, kan getuigen van het gevoel van verbondenheid dat ontstaat uit gedeelde en toch diverse emoties. Opgaand in het collectief van verontwaardiging wordt de som meer dan de delen. Het is moeilijk om er de vinger op te leggen, laat staan dit waarachtig neer te schrijven, maar soms voel je de geleefde emoties aanwezig op zo’n protest. Een wenende demonstrant langs de weg of twee onbekenden die elkaar in de armen vliegen bij het meebrullen van protestliederen. Dergelijke momenten van catharsis bieden niet alleen een collectieve emotionele cleansing maar ook perspectief. Dat perspectief zit in het doorbreken van het alledaagse en het openen van een ruimte voor andere toekomstbeelden. Meer nog dan een rationele erkenning en invulling van hun eisen opent een staking een affectieve ruimte van contestatie: een moment waarop mensen collectief voelen dat het anders kan. Maar ach, onze politici zullen heus wel weten hoe dat aanvoelt.