Vorige week (2/6) bracht de Standaard verslag uit vanuit Ninove, waar Vlaams minister-president Matthias Diependaele (N-VA) tijdens de tournee van zijn partijvoorzitter zijn minachting voor het Vlaamse middenveld weer niet onder stoelen of banken stak. Zijn uitspraken ten aanzien van ziekenfonds CM – de vereniging die te veel “op de kap” van de regering zou zitten – zorgden al snel voor verontwaardiging bij coalitiepartners CD&V en Vooruit. Excuses waren echter niet aan de orde.
Verschillende prominente politici verschenen de voorbije maanden in de media om kritiek te geven op het middenveld. Van aanvallen op ziekenfondsen en vakbonden tot het middenveld als “verdienmodel”: het lijkt op een strak gecoördineerde communicatiecampagne om de maatschappelijke positie van middenveldorganisaties te verzwakken en kritische stemmen in te dammen. Het riedeltje zou bijna saai zijn, moest het niet zo gevaarlijk goed werken.
Ontzuilen of afbreken?
Als grootste bestuurspartij van België botst Diependaeles N-VA steeds vaker op een historisch sterk uitgebouwd middenveld. De overlegcultuur met, en de autonomie en financiële ondersteuning van middenveldorganisaties zijn nu eenmaal erfenissen van de verzuiling. En natuurlijk mag daar kritiek op bestaan. Voor een partij zonder sterk uitgebouwde “zuil” of middenveldachterban ligt die gedeelde machtsinfrastructuur begrijpelijk moeilijk.
In een context van wereldwijde democratische afbraak en druk op burgerrechten, is de retoriek ten aanzien van middenveldorganisaties alarmerend
Maar in een context van wereldwijde democratische afbraak en druk op fundamentele burgerrechten, is de huidige retoriek ten aanzien van middenveldorganisaties alarmerend. Zulke uitlatingen kaderen binnen een ruimere trend van het viseren van kritische tegenstemmen en machtscentralisatie. Daarbij dient het zogenaamde “primaat van de politiek” steeds vaker als verantwoording om rechterlijke uitspraken te negeren, parlementaire controle te verschralen en sociaal overleg te omzeilen. De aanval op het middenveld is dan ook geen geïsoleerd fenomeen.
Besparingscontext
In een context van besparingsurgentie zagen we het voorbije jaar hoe politici geldstromen voor middenveld en media naar hun hand zetten en vastgelegde subsidieprocedures omzeilden. Zo dreigen subsidies eerder een tuchtmiddel dan beleidsinstrument te worden. In november 2025 besliste de Vlaamse Regering om de financiering van een zestal sociaal-culturele organisaties te beperken vanwege het “niet ondubbelzinning afstand nemen van gewelddadig extremisme”, duidend op vermeende steun voor de bezettingsacties van het platform voor burgerlijk ongehoorzaamheid Code Rood. Er was geen proces, en dus ook geen rechterlijke uitspraak, maar wel een onmiddellijke financiële sanctie en reputatieschade. Tegelijkertijd gingen zelfs centrumlinkse ministers mee in het geweld-discours.
Het merendeel van deze vzw’s werd nochtans positief beoordeeld door onafhankelijke expertencommissies. De geloofwaardigheid van die beoordelingscommissies werd in Ninove dan weer openlijk in vraag gesteld door de minister-president: ze zaten blijkbaar vol middenveld-insiders die “puur aan zelfbediening hebben gedaan”. Dat dergelijke commissies zowel Vlaamse ambtenaren als deskundigen bevatten, kwam in Ninove niet aan bod. Bezorgdheden om cliëntelisme gelden blijkbaar enkel wanneer het over ideologische tegenstanders gaat, niet wanneer je als regeringsleider zelf een Vlaamsgezind ziekenfonds promoot.
Het is haast evidenter om via subsidies het middenveld in de pas te doen lopen dan om wettig beleid te voeren. Zo voerde de Vlaamse Regering in oktober een verbod in op het gebruik van subsidies voor administratieve en juridische acties tegen de Vlaamse overheid. Waakzame middenveldorganisaties, die in ons land vaak afhankelijk zijn van subsidies, worden zo verhinderd om via dergelijke procedures de overheid op haar verantwoordelijkheden te wijzen. En dat is geen kleine ingreep: denk bijvoorbeeld aan hoe de Vlaamse Regering veroordeeld werd vanwege een gebrekkig mestbeleid, een uitspraak deels teweeggebracht door waakzame milieuorganisaties.
Verdachtmaking
Een verregaandere stap in het viseren van middenveldorganisaties en kritische tegenstemmen is het federale wetsontwerp Quintin, vernoemd naar minister van Binnenlandse Zaken Bernard Quintin (MR). Het voorontwerp geeft de ministerraad de macht om vermeende extremistische organisaties te verbieden zonder rechterlijke tussenkomst. De initiële tekst voorzag zelfs de mogelijkheid om bepaalde slogans en symbolen te criminaliseren.
Het subsidiëren van fossiele brandstofbedrijven in tijden van globale klimaatcatastrofe, is dat geen gewelddadig extremisme?
Zowel het Federaal Instituut voor de Rechten van de Mens (Firm) als de Raad van State floten het initiatief terug omdat het de deur openzet voor een te ruime interpretatie, wat het risico op politieke willekeur en misbruik vergroot. Maar ondertussen bevat ook het Vlaams actieplan radicalisering een gelijkaardige passage die het schorsen van subsidies voor verdachte organisaties mogelijk maakt zonder rechterlijke tussenkomst.
Via een urgentie-argument koppelen beide initiatieven veiligheidsbeleid los van rechterlijke toetsing. Wat op het eerste gezicht lijkt op een rationele maatregel, zet de deur open voor politieke willekeur en het beperken van fundamentele burgerrechten. Zeker wanneer nergens helder wordt gedefinieerd wat het bepleiten van gewelddadig extremisme precies betekent.
Wie beslist dat overigens? Is het subsidiëren van fossiele brandstofbedrijven in tijden van globale klimaatcatastrofe, of het niet uitdrukkelijk afstand willen nemen van het Israëlische bezettingsregime dat volgens internationale experten een genocide pleegt, niet gewelddadig extremistisch? Kunnen we de regering en die geldstromen dan ook droogleggen?
Ruimte voor tegenstemmen
Op zichzelf lijken de vermelde voorvallen misschien triviaal. Het wegzetten van kritische tegenstemmen als corrupt, extremistisch of gevaarlijk is echter geen toevallige uitschuiver, maar een internationaal herkenbare trend. De zogenaamde “derde golf” van autocratisering verspreidt zich namelijk wereldwijd, ook naar gevestigde democratieën. Dat staat in het recentste rapport van V-Dem, een internationale onderzoeksinstelling die de staat van de democratie wereldwijd opvolgt. De data schetsen een somber beeld: 74% van de wereldbevolking leeft onder een autocratisch regime. Slechts 7% woont in een liberale democratie zoals België, waar de scheiding der machten en de bescherming van minderheden en burgerrechten gegarandeerd zou moeten zijn.
Vandaag zijn kritische middenveldorganisaties het doelwit. Wie zal het morgen zijn?
Maar ook in België staan die fundamentele rechten, zoals het recht op protest, onder druk. Die zorg wordt bevestigd door Civicus, een monitoringsinstituut dat de civiele ruimte in België classificeert als “vernauwd”. Het Firm uitte in haar jaarrapport ook al bezorgdheden over ernstige uitdagingen voor onze rechtsstaat. Onder meer het negeren van rechterlijke veroordelingen, het toenemende gebruik van bestuurlijke sancties (bv. GAS-boetes) zonder rechterlijke uitspraak en de beperking van fundamentele rechten baart hen zorgen.
De civiele ruimte die wordt beknot in naam van bestuurlijke efficiëntie of nationale veiligheid krijgen we niet zomaar terug. Democratische afbraak gebeurt doorgaans niet met toeters en bellen, en wordt ook niet opgelegd van buitenaf. Het is een tergend traag proces van droge administratieve ingrepen, het ondermijnen van burgerrechten en het in vraag stellen van controlemechanismen. Kleine stappen die, naarmate ze genormaliseerd geraken, vreten aan onze democratische infrastructuur.
Want politieke willekeur is net dat: willekeur. Vandaag zijn kritische middenveldorganisaties het doelwit. Wie zal het morgen zijn: de linkse openbare omroep of de activistische rechters?
