Aangekomen in ons nieuwe huisje, ontdekken we slagerij Mike en zonen. Naast vers kwaliteitsvlees, specialiseert hij in de lekkerste kant-en-klaar maaltijden. Zijn bereide maaltijden zijn een welkome verlichting na een zware werkdag. Dat geeft mij en Magda, intussen zeven maand zwanger, nét dat beetje meer rust. Bovendien zijn de maaltijden spotgoedkoop. Het enige nadeel: de maaltijden zijn enorm populair. Soms moeten we wel een half uur aanschuiven.
Slagerij Mike en zonen specialiseert zich in de lekkerste kant-en-klaar maaltijden, voortaan is koken niet meer nodig
Op een dag doet Mike een onweerstaanbaar aanbod: maaltijden aan huis, warm en klaar om op te eten. Niet meer aanschuiven, geen avonden achter het fornuis. We tekenen in op het aanbod, en genieten van de vrijgekomen tijd met elkaar en later ook met ons dochtertje Pia.
Wat volgt, is precies zoals beloofd: Elke dag een lekkere maaltijd, veel variatie en regelmatig een culinaire ontdekking. Voor Pia komt er een aangepast aanbod, en als ze vier maand oud is, krijgen we fruit- en groentepapjes. De maaltijden groeien mee, en steeds vaker ontdekken we dat de keuken alleen nog gebruikt wordt als berging. Op haar derde verjaardag komt er pompoensoep met lettertjes, zowaar het hoogtepunt van de dag: trots als een gieter spelt ze haar eigen naam.
De keuken verdwijnt
Op haar elfde verjaardag vraagt Pia waarvoor die verstofte keuken dient, geen idee wat een fornuis is. Opeens daagt het: dit is verloren ruimte. Samen met Magda maken we plannen: waarom zetten we hier geen veranda? Bij de buren wordt het een speelkamer en de overburen toveren de ruimte om tot schildersatelier.
Als op het hoekhuis ook weduwe Jeanne komt te sterven, glimlachen de mensen meewarig terwijl de collectie Le Creuset in de container gaat. De zielige worteltjes en vlekkerige aardappelen in haar tuin krijgen blikken van afkeer: wie wil er nu zo’n zielige groenten, laat staan ze uit de grond halen?
Maar er verandert meer: De groentewinkel verdwijnt, en Mike sluit ook zijn slagerij om zich volledig toe te leggen op de thuislevering. In de supermarkt worden de voedselschappen gevuld met gezelschapsspellen en schildersets. Koken wordt − net als paardrijden en kantklossen − een niche hobby, of iets wat de traiteur doet. En dankzij de schaalvergroting is dat veel efficiënter dan al die aparte keukentjes.
De toon verandert
Pia is intussen 20 jaar oud en heeft in haar leven nooit gekookt. Eens het huis uit, kiest ze natuurlijk voor een huis met extra grote warmhoud-brievenbus. Zo kan ze eerst rustig haar taken afwerken en hoeft ze niet meteen te eten bij levering.
Gisteren kregen we een brief: grondstoffen zijn duurder, traiteurs vinden we niet meer in eigen land. Dus de prijs gaat omhoog. Maaltijden zonder bepaalde allergenen nodig? Een extra supplement, want aangepast werk. De levering, eerst inbegrepen, is nu een aparte lijn op de factuur.
Omdat we 25 jaar trouwe klant zijn, krijgen we de kans om ons bestaande contract voor 5 jaar te verlengen zonder prijsverhoging. 25 pagina’s juridische lettersoep bij ons voedselpakket van vandaag. Met op de laatste pagina een post-it stickertje: “teken hier”.
De klant wordt grondstof
Intussen heeft niemand nog een keuken in onze gemeente, en breidde Mike zijn bedrijf uit over het hele land. Ook in de grensregio van Nederland en Frankrijk groeit de vraag naar Mikey-meals. Mike is al lang weg, hij heeft intussen een paar duizend werknemers in dienst. Doorheen de jaren heeft het bedrijf ook al een pak info verzameld: wat we eten, wanneer, onze allergieën, op welke dagen er extra borden nodig zijn, wanneer er een baby geboren werd, …
Doorheen de jaren heeft het bedrijf een pak info verzameld, die kennis wordt doorverkocht
Die kennis wordt verkocht aan de traiteurs in de buurlanden, zodat ook zij weten welke formules werken. Afwijkende patronen doen de kassa rinkelen: Een farmabedrijf betaalt om bij elke zoutarme maaltijd een flyer voor supplementen te voorzien. Verzekeraars betalen een premium om te weten wie graag extra wijn bij de maaltijden bestelt.
Het eten zelf
En dan begint, langzaam, het eten te veranderen. De porties worden iets kleiner. De vis maakt plaats voor iets goedkoper. De verse groenten komen uit blik. Niets wat je hard kunt maken, en de prijs blijft gelijk. Maar de maaltijd van vandaag is niet meer die van tien jaar geleden. Toen ik hier onlangs vragen over stelde, ontkende men dat de kwaliteit achteruit gegaan was. Een aantal subtiele verschillen waren het gevolg van verdere schaalvergroting, maar labtesten wijzen systematisch uit dat de voedingswaarden er alleen maar op vooruit gegaan zijn.
Terug naar af
Laatst kwam Pia met de vraag: “Dat koken-ding waar jullie vroeger zo over kloegen, hoe ging dat eigenlijk? Zou je me dat kunnen leren?” Ze begint Mikey-meals langzaamaan beu te raken. Er komt geen voedselpakket meer binnen zonder hetzelfde gewicht aan reclame-rommel. Toen ze informeerde naar het stopzetten van haar contract, leerde ze over de verbrekingsvergoeding die moest betaald worden, het equivalent van nog twee jaar lang hun maaltijden.
Ik haal verslagen mijn schouders op: “We hebben geen keuken meer, geen fornuis, ik heb geen idee waar we aan ingrediënten zouden raken en onze kookpotten zijn intussen al meer dan 25 jaar in gebruik als bloempot. We zitten vast, aanvaard het. En weet je … zo slecht is dat eten ook niet.” De strijdlust flikkert in Pia’s ogen: “Absoluut niet!” brult ze, “ik heb het gehad met die afzetters! Weet je dat ze nu een wet willen stemmen die verbiedt om nog keukens in huizen te installeren? Ik pik het niet langer!”
Laatst kwam onze dochter met de vraag: “Dat koken-ding waar jullie vroeger zo over kloegen, hoe ging dat eigenlijk?”
Pia vertelt hoe ze laatst bij de bewoners van het vroegere huis van Jeanne op bezoek was. In de kelder stond nog een achtergebleven kast waarin een hoop zaaigoed zat: tomaat en komkommer, courgette, pompoen en sla. Er lag ook een boek over tuinieren waarmee Pia aan de slag ging. In een verloren hoekje van haar tuin heeft ze een moestuintje aangelegd en het eerste groen schiet al op.
Ze start een beweging met andere geïnteresseerde twintigers, en al vlug sluiten er ouders en grootouders aan − sommigen houden er in alle stilte ook een klein moestuintje op na. Marcel heeft zelfs een appelboom in zijn tuin en Aicha is die worteltjes van Jeanne blijven kweken. Eens per week komt de groep samen en Pia laat me proeven van een héérlijk vers (maar schots en scheef) worteltje. Meteen komen er herinneringen uit mijn kindertijd boven … Als Aicha en Marcel bovendien een camping-vuur vinden, ruikt het in de straat binnen de kortste keren heerlijk naar dampende pompoensoep. Het zakje lettervermicelli maakt de soep helemaal af. Dat zagen we al jaren niet meer in de soep!
Als de marketing dienst van Mikey-meals merkt hoe in onze gemeente opeens tweehonderd opzeggingen gebeuren, lanceert het bedrijf hier twee campagnes: een “welkom terug” promotie biedt klanten die hun contract opzegden drie maand gratis maaltijden aan bij een nieuw contract. En de milieudienst voert een aantal bodemanalyses uit die aangeven dat het in onze gemeente potentieel ongezond is om te tuinieren. De helft van de afhakers kiest het zekere voor het onzekere en gaat terug voor de potjesvoeding.
Samen met Marcel en Aicha, probeert Pia opnieuw een voedingszaak op te starten om te concurreren met Mike en een vers alternatief aan te bieden. Natuurlijk kunnen ze bijlange na niet tippen aan de prijzen van Mikey-meals, maar dat is ook hun bedoeling niet. Ik hoop dat hun bedrijf stand houdt, want de concurrentie is moordend en Pia heeft misschien wel wat vrienden in het stadsbestuur maar moet ook opboksen tegen de nationale overheden.
Van de soepkom naar de digitale wereld
Dit verhaal beschrijft drie mechanismen die in de digitale wereld dagelijks spelen.
Ten eerste, vendor lock-in: de afhankelijkheid die ontstaat wanneer de uitweg verdwijnt. De keuken die wordt uitgebroken, de groenteboer die sluit, de kinderen die nooit leerden koken. Allemaal heel redelijk op het moment zelf, maar samen maken ze vertrekken praktisch onmogelijk.
Een dienst uitbesteden is niet fout, maar je stelt best op tijd de vraag wat het kost om weg te gaan, en wat onderweg opgeofferd werd
Ten tweede, data-harvesting: gegevens die een onderneming binnen krijgt bij het uitvoeren van haar activiteiten, worden − al dan niet geanonimiseerd − doorverkocht aan externe partijen. Wordt een bedrijf doorverkocht aan een buitenlandse onderneming, dan is deze ook onderworpen aan de wetgeving van dat land. Zo zijn Amerikaanse bedrijven onderworpen aan bijvoorbeeld de CLOUD Act en FISA, waardoor veiligheidsdiensten het recht hebben gegevens te vorderen. Hoe meer informatie een bedrijf dus verzamelt, hoe meer informatie er gevorderd kan worden. Die vraag wordt pijnlijk relevant als iets uit je verleden opeens strafbaar wordt, of gebruikt kan worden om groepen te profileren.
Ten derde, enshittification. Dat is het patroon waarbij een dienst in fasen verslechtert. Eerst is de dienst goed en goedkoop, om klanten binnen te halen. Zodra de consument vastzit, verschuift de focus naar een nieuwe markt: de adverteerder of datakoper. Uiteindelijk wordt de dienst steeds verder uitgehold, want je kunt toch niet meer weg. De brief over de grondstoffen, de flyer bij de zoutarme maaltijd en de krimpende porties zijn die drie fasen.
Een dienst uitbesteden is niet fout, maar je stelt best op tijd de vraag wat het kost om weg te gaan, en wat onderweg opgeofferd werd. Wie die vraag pas stelt op het moment dat de brief in de bus valt, stelt ze twintig jaar te laat.
