Slaapmedicatie drong de verkoop van romans sterk terug. Met deze onbewezen anekdote bespreekt psychoanalyticus en auteur Darian Leader in Why can’t we sleep? de verhouding tussen taal en slaap. De onderliggende gedachte van de anekdote kennen we allemaal: mensen lezen om de slaap te vatten. Dit schijnbaar banale gegeven kan ons iets leren over de leescrisis waarmee we elk schooljaar om de oren geslagen worden.
Tijdens de dag worden we onophoudelijk bestookt met taaluitingen die iets van ons lijken te verwachten
Leader legt het mechanisme als volgt uit: tijdens de dag worden we onophoudelijk bestookt met taaluitingen (meldingen van diverse apps, nieuwsberichten, gedachten, …) die iets van ons lijken te verwachten. Voor het slapengaan lezen we een boek dat helemaal niks van ons verwacht. De roman ontdoet de taal van haar interpellerende kracht, we hoeven niks te doen met de taal. Met taal ontkoppelen we onszelf van de taal die ons de ganse dag bestookte.
Dat we gebombardeerd worden met allerhande taaluitingen is een andere manier om te zeggen dat de druk erg hoog is. De nieuwsberichten over langdurig zieken en uitgebluste scholieren liegen er niet om. Waar de volwassene bestookt wordt met werkgerelateerde communicatie, ongevraagde opvoed- en gezondheidstips en menige melding op de smartphone, daar wordt ook de jongere onophoudelijk bestookt via sociale media, maar evenzeer door druk rond hobby’s en school. Zoek maar eens een voetbalploeg waar er geen evaluatiegesprekken in de vorm van een oudercontacten zijn.
Over Smartschool werd al ongeveer alles gezegd en geschreven. Maar ook in de klas ligt de druk anders. Tijdens een lerarenopleiding leer je (impliciet) dat doceren niet meer van deze tijd is. De activerende werkvorm staat centraal, het zweet moet op de rug van de leerlingen staan, niet op die van de leerkracht. Idealiter worden leerlingen vervolgens meegenomen in de fameuze feedcyclus, zodat ze weten wat er goed en minder goed was, hoe het beter kan en waar er naartoe gewerkt wordt. Als je het goed wil doen op school, dan tors je een massa geschreven en gesproken taaluitingen die allemaal iets van je verwachten.
Dat de druk – en dus het aantal interpellerende taaluitingen – anno 2026 hoog is, geldt zowel voor jongeren als voor volwassenen. Ook de leescrisis kan niet gereduceerd worden tot een probleem van jongeren. Over de leesvaardigheid van volwassenen is het moeilijk om uitspraken te doen – die niet cynisch en te makkelijk overkomen – maar over de leesfrequentie valt wel iets te zeggen. Het aantal artikels met tips om regelmatiger te lezen spreekt boekdelen. Vaker en vaker wordt lezen iets voor de vakantie (of zelfs niet), omdat we er tijdens de werkweken niet toe komen. Het scherm (met eindeloze series, reels en andere feeds) is op die momenten het makkelijkere en vluchtigere tijdverdrijf. Economische factoren zorgen ervoor dat meer en meer ouders het moeilijker en moeilijker krijgen om het voorbeeld te geven. Wat kunnen we dan verwachten van adolescenten?
Het aantal artikels met tips om regelmatiger te lezen spreekt boekdelen
Uitgeput door de verwachtingen van andere taaluitingen komen heel veel mensen niet meer tot een boek (of zelfs een papieren krant). Het woord crisis geeft tal van projecten een duwtje in de rug. De laatste jaren gold hetzelfde voor leesbevorderingsprojecten. Aan tips, tricks en good practices geen gebrek dus. Geheel tegen de tijdsgeest van de interpellerende taaluiting, blijken ruimte en tijd voor voorlees- en leesmomenten erg goed te werken.
Uit eigen ervaring en uit die van collega’s kan ik dat beamen – uiteraard zijn er uitzonderingen, vereist elke klasgroep een eigen aanpak en is het niet zo dat alle leerlingen zich ontpoppen tot fervente lezers. Voorlees- en leesmomenten waarbij leerlingen niks hoeven te doen met wat ze horen en lezen, lijken vaak welgekomen rustpuntjes te zijn. Het zijn momenten waar de tirannieke greep van de beoordeling en de feedback in de wachtkamer geplaatst worden en de leerkracht de leerling de vrijheid gunt om zelf iets op het spoor te komen.
Onderwijs noch samenleving zijn vatbaar voor zogenaamde quick fixes, dus tijd en ruimte om vrij te lezen en te horen zullen op zichzelf geen snelle kentering teweegbrengen, maar een samenleving die lezen belangrijk vindt, zal ook een samenleving zijn die grenzen stelt aan de niet aflatende stroom van taaluitingen die iets van ons verwachten.
