Mij verwondert het niet. In heel wat studies of enquêtes valt op te merken dat solidariteit, strengere regulering en overheidsinterventies op heel wat bijval kunnen rekenen. Zo zijn er de Swedish Welfare State Surveys (SWS) [i] , een barometer die een representatief staal van de volwassen populatie bevraagt over verschillende aspecten van de welvaartsstaat zoals uitgaven, financiering, institutionele organisatie, fraude, etc.
Moderaterna
Wie denkt dat we met Zweden een slechte keuze maken, vergist zich. De conservatief-liberale Moderaterna veranderde in 2006 van koers, noemt zich sindsdien de partij van de ‘productieve krachten’, of zelfs de ‘nieuwe arbeidspartij’ (sic). Qua taalgebruik schoof deze rechtse partij naar het centrum op, maar in de praktijk houdt ze vast aan een rechtse en neoliberale agenda. In 2010 behaalde Moderaterna een glansrijke overwinning, terwijl de sociaaldemocratie haar laagste score sinds 1915 oogstte… De ultrarechtse en xenofobe ‘Zweedse Democraten’ behaalden 5,6%, voldoende om de zweepfunctie op te nemen ter rechterzijde. Ter linkerzijde behaalde de Vensterpartiet (Linkse partij, een roodgroene formatie) een waardige score van 5,6%.
Zweden is vandaag één van de landen met de snelst toenemende ongelijkheid. Sinds 2010 is er een rechtse coalitie onder leiding van Moderaterna aan de macht en wordt een programma van liberalisering en privatiseringen doorgevoerd. De aanpak is niet nieuw: in naam van efficiëntie, de strijd tegen verspilling en overdadige sociale bescherming worden ganse sectoren van de welvaartsstaat ontmanteld. Het gaat dan niet over een Thatcheriaanse ontmanteling, wel over een diepgaande vermarkting. Volgens Moderaterna moeten burgers een keuze kunnen maken voor de beste scholen, de beste hospitalen en de beste energieleveranciers. De burger is immers een consument: hij/zij maakt een kostenbaten-analyse en kiest altijd het beste… De overheid moet haar rol beperken tot het transparant maken van de markt en de burgerconsument moet de mogelijkheid krijgen te kiezen. Daarom worden dienstencheques uitgegeven waarmee de burger-belastingbetaler een deel van ‘zijn’ belastingen kan inzetten om openbare diensten ‘te kopen’. Scholen en zorginstellingen worden gedeeltelijk gefinancierd door deze vouchers en moeten ervoor zorgen de beste service aan te bieden.
Welvaartsstaat heeft een breed draagvlak
De Zweedse case is interessant. De steun voor de welvaartsstaat blijft zeer ruim – hegemonisch om het met Antonio Gramsci te zeggen – ondanks de electorale overwinningen van rechts. Zo is de bereidwilligheid om meer belastingen te betalen voor gezondheidszorg blijven stijgen, van 67% naar 75% sinds 2002; voor basisonderwijs steeg deze van 62% naar 72%. Kinderbijslag krijgt meer steun dan voorheen en steeg van 42% naar 51%. Het bijna voltallige staal van respondenten (95%) vindt dat gezondheidszorg volledig moet gefinancierd worden door belastingen en sociale bijdragen (werkgevers). Inzake zorg voor de oudere bevolking bedraagt dit 93% en inzake onderwijs 81%. De Zweedse burger kiest nog steeds voor openbare en sociale voorzieningen van degelijke kwaliteit en toegankelijk voor iedereen en is bereid in ruil daarvoor belasting te betalen.
Ook blijft steeds 85% van mening dat ziekteverzekering of pensioenen hetzelfde beschermingspeil moeten garanderen als tevoren. Inzake werkloosheidsverzekering daalt dit licht tot 66% van de respondenten. Op de vraag wie de dienstverlening moet inrichten én uitvoeren spreekt systematisch een ruime meerderheid zich uit ten voordele van de (nationale of lokale) overheid waarbij de laagste score van 69% de kinderopvang en zorg betreft. Onderwijs, gezondheid, samenlevingsopbouw moeten volgens 78% à 85% door de overheid gedaan worden.
Ook de perceptie of inschatting van de sociale fraude blijft zeer laag. De stelling ‘fraude is banaal’ krijgt maar de steun van minder dan 20%. Het is opvallend dat deze opvatting stabiel is sinds 1980, of zelfs van dalende aard. Misbruiken komen volgens de ondervraagden voornamelijk voor bij werkloosheid (20% van de respondenten), huisvesting (16%) en ziekte (11%).
Ik hoor het sommigen al zeggen: ‘Scandinavië heeft een sociaal-progressieve grondstroom, al kan de rechterzijde electorale overwinningen behalen’. Maar kan hetzelfde dan gezegd worden van het Verenigd Koninkrijk? Margaret Thatcher was de eerste om in Europa de neoliberale contra-reformatie uit te voeren. Nergens anders is het marktdenken zo ‘ingeburgerd’ en toch merken we op dat er vandaag een ruime meerderheid voorstander is van de nationalisatie van energie en vervoersmaatschappijen. 68% van de respondenten verklaart zich voorstander van een energievoorziening zonder private inmenging; iets minder maar nog steeds 66% is voorstander van de hernationalisatie van de spoorwegen. Ook inzake gezondheidszorg (vandaag nog steeds in overheidshanden) is een zeer ruime meerderheid van 84% voorstander van non-profit benadering. De Royal Mail, vorig jaar geprivatiseerd, zou opnieuw een openbare dienst moeten worden. Opvallend is het feit dat deze opvattingen ook ter rechterzijde een meerderheid vertegenwoordigen.
Recent maakte Labour haar intentie bekend om bij een machtswissel de prijzen gedurende 20 maanden te blokkeren en dit ontketende een rel over de rol van de overheid in prijsbepaling. Volgens een zeer ruime meerderheid van de respondenten (74 en 72%) moet de regering de prijs bepalen inzake gas en elektriciteit of transport. Enkel inzake voedsel en private huurmarkt verwacht men dat de actoren zelf de prijs bepalen in functie van de markt.
Veilig spelen of durven?
Wat mogen we van deze studies onthouden? Zou het kunnen dat mensen bereid zijn meer belastingen te betalen, ook de middengroepen, op voorwaarde dat duidelijk wordt gemaakt waarvoor deze dienen: sociale zekerheid, onderwijs, gezondheidszorg, ... ? Zou het besef groeien dat de markt faalt, dat multinationals zich geenszins bekommeren om het welzijn van bevolking, laat staan van de mensen die er werken? Verwacht men enkel van de overheid dat ze de burger-consument beschermt zoals de aanpak van Johan Van de Lanotte suggereert? Of zou het kunnen dat men van de overheid verwacht dat ze zelf taken opneemt?
Ik denk het wel. Er is niet één grondstroom, er zijn verschillende, die ook door elkaar vloeien én met elkaar botsen. Partijen zoeken aansluiting bij de verzuchtingen, verwachtingen en eisen van de bevolking. Ze vertalen ‘publieke opinies’ en geven er vorm aan. Maar ze doen dat altijd binnen de limieten van hetgeen machtsdeelname mogelijk maakt. Vandaar het koppelen van mooie, maar holle slogans aan selectief becijferde maatregelen. Vandaar dat er ook hiaten bestaan tussen de één of andere grondstroom en het politieke landschap.
Zolang de politieke arena betreden wordt door een offensieve rechterzijde en een verdeelde linkerzijde die bovendien schrik heeft van haar eigen schaduw, hoeft men niet verwonderd te zijn over de uitslag van een electorale krachtmeting. Misschien moet links ook eens durven. Om te beginnen, durven kiezen voor duidelijke engagementen: stop de privatiseringen die alles duurder én dikwijls ook inefficiënter maken en durf te gaan voor dienstverlening in publieke handen, met inspraak van gebruikers en democratische controle vanuit de gemeenschap. Links moet eens durven gaan voor échte arbeidsherverdeling, om terug tijd te maken voor andere dingen dan het onderbetaald verrichten van arbeidstaken met stress en versnelde veroudering. Waar blijven die klimaatjobs? Wanneer komt er een sociaal-ecologisch relance-beleid? En gaat men eindelijk eens durven ‘neen’ zeggen tegen landgenoot Herman Van Rompuy en zijn besparingsagenda? Van dit alles hebben we uiteindelijk bitter weinig gehoord.
Rood-groene alliantie is nodig
Helaas denken sp.a, Groen en PVDA dat ze het zonder of zelfs tegen elkaar beter zullen doen. Maar de kiezers worden maar aan de naburige partijen verloren omdat men zich blijft richten tot hetzelfde electoraat. Pas wanneer er een offensieve ‘roodgroene’ alliantie tot stand komt zal men kiezers bij de rechtse tegenstanders overhalen. Hoeft het nog gezegd, met een electorale steun van 5%, of 10 à 15% en een verdeelde slagorde heeft men hoegenaamd geen draagvlak om de veranderingen af te dwingen waar iedereen beter van kan worden.
Natuurlijk is vandaag het water te diep tussen sp.a, Groen en PVDA en natuurlijk weegt ook het passief van de regeringsdeelname van de sp.a door. Maar op termijn is er geen andere keuze. Het eeuwig afsluiten van slechte compromissen met neoliberale en rechtse krachten leidt tot de verwatering van eigen standpunten. Het actief mede uitvoeren van een liberaal besparingsbeleid leidt tot de ondermijning van elke geloofwaardigheid. En het zich nestelen in oppositie om van daaruit ‘slapend rijk’ te worden biedt ook geen perspectief, terwijl ondertussen het leven voor de meeste mensen harder, onzekerder en ongezonder wordt.
