Wanneer er, zoals bij de staking bij het spoor eerder deze week, een belangrijk indirect effect is, kunnen de gevolgen een stuk groter zijn: mensen komen laat of helemaal niet op hun werk, en de economische activiteit lijdt navenant. Ook wie de trein zou hebben genomen voor een uitstap blijft thuis, en besteedt dus geen geld in de vrijetijdseconomie – een extra deuk in het BBP.
De aandacht van de media gaat echter niet zozeer naar de effecten op de economie, en het zijn vooral de reacties van gestrande reizigers die de nieuwsbulletins en de krantenkolommen vullen. Die verhalen spreken natuurlijk meer tot de verbeelding dan de mededeling dat een staking zoveel of zoveel miljoen zou kosten. Maar eigenlijk horen die persoonlijke facetten van een staking net zo goed thuis binnen het economische domein als de gevolgen ervan op de totale productie.
Persoonlijke economie
Economische besluitvorming is immers in grote mate een kwestie van afwegen: wegen de baten van een optie op tegen de kosten? En wanneer er meerdere opties zijn, wat zijn de voor- en nadelen van elk? Dit zijn vragen die zich bijvoorbeeld stellen wanneer er moet worden geïnvesteerd in het vernieuwen van winkels of productiemachines, of wanneer inhoud en prijs van een offerte aan een klant moeten worden vastgelegd. Maar het zijn ook vragen die het gedrag van individuele mensen kenmerken, in hun persoonlijke economie.
Als werknemer weegt u zo wellicht zaken af als de kost en duur van uw woon-werkverkeer, de werkomgeving, de kansen die u krijgt in uw rol, uw collega’s en natuurlijk uw salaris. In het meer persoonlijke domein weegt u misschien het genot van een extra uurtje slaap af tegen het lichamelijke tonicum en het positieve langetermijneffect van een regelmatige ochtendlijke jog, of een strandvakantie in de Vendée tegen een fietstocht door Friesland.
En er zijn ook situaties waar in de afweging een andere partij betrokken is: geeft u een zaterdagmiddag shoppen of voetballen op (de kost voor u) om een bevriend gezin te helpen verhuizen (de baat voor hen)? Wanneer kosten en baten bij verschillende partijen komen te liggen rijst de vraag wat iemand motiveert om een offer te brengen dat iemand anders ten goede komt. Het bestaan van zulk altruïsme is een oud vraagstuk, met vele mogelijke verklaringen, waaronder ook economische: iemand een dienst bewijzen zou u dan doen omdat u ervan uitgaat dat u in de toekomst op een wederdienst zou kunnen rekenen – zelfs als die van iemand anders komt. Een soort Karma, zo u wil.
Toch worden er ook offers gebracht wanneer zo’n wederdienst niet relevant is. Wie vrijwilligerswerk doet of wie geld schenkt aan een liefdadigheidsinstelling wordt gedreven door een meer interne bekommernis voor een zaak of voor andere mensen. Het is het handelen naar die bekommernis dat de economische balans omklapt: de mate waarin een vrijwilliger of donateur geeft om de zaak rechtvaardigt het gebrachte offer in tijd of geld.
Collateral damage
De bekommernis om anderen speelt ook buiten het gebied van liefdadigheid en vrijwilligerswerk: misschien zou een grote ghettoblaster die Anthrax of Napalm Death door de tuin schalt uw barbecue komende zaterdagavond wel een stuk leuker maken, maar als u een beetje om uw buren geeft blijft dat idee misschien toch maar beter in de kast. Wellicht zouden ze het nóg prettiger vinden als u helemaal geen barbecue organiseerde – dan hadden ze namelijk helemaal geen overlast van geschater en rokende houtskool. Maar zóveel geeft u dan ook weer niet om uw buren: die éne avond is uw barbecue dan toch belangrijker dan hun rustige genot van hun tuin.
Dit soort balans komt voor in veel situaties – en onder meer ook bij stakingen. Voor de ontevreden werknemers is het evenwicht tussen hun inspanningen voor de werkgever enerzijds, en wat ze daarvoor in de plaats krijgen anderzijds, zoek – zo zoek dat ze tot stakingsactie besluiten. Hun intentie is het onder druk zetten van de werkgever: het weerhouden van arbeid veroorzaakt hem direct economisch nadeel. En al is het doorgaans niet de bedoeling van stakende werknemers ook ongemak te veroorzaken voor niet-betrokkenen zoals klanten of – in dit geval – passagiers, toch is dat soort collateral damage vaak het geval. De economische term hiervoor is (negatieve) externaliteit.
In de ‘echte’ economie bestaan vaak beleidsmaatregelen die zulke externaliteiten internaliseren: bedrijven moeten bijvoorbeeld schikkingen treffen (en kosten maken) om hinder aan de omgeving te neutraliseren. Maar in de persoonlijke economieën ligt dat meestal anders. Het inperken van het nadeel dat anderen ondervinden van onze eigen handelingen is hier vooral een kwestie van waarmee we meer begaan zijn: ons eigen, of andermans genot.
Zij die staken zijn meer bekommerd om hun eigen doeleinden, dan om de reizigers die door de staking in de penarie komen – net zoals u meer om uw barbecue geeft dan om uw buren die er de overlast van ondervinden. Al wat we doen of laten heeft gevolgen voor anderen, en in afwezigheid van wetten en regels is het onze verantwoordelijkheid het evenwicht te bepalen. We moeten er ons dan wél van bewust zijn dat de keuze die we maken aan het licht brengt waar we wel, of niet om geven.
