Zo trekken de overheid, de werkmensen en de marktactoren zich terug in hun eigen bastion waar men elk op zijn manier de overgeleverde waarde van economische groei en welvaart verdedigt. Die vorm van tolerantie tussen mens en maatschappij is niets anders dan een dekmantel voor intolerantie die zich manifesteert ten tijden van een crisis in de stem van haar slachtoffers, de werknemers die ontslagen worden. Ziehier de korte schets van de genese van een opkomend ziektebeeld: een extreme eenzijdige focus op welvaart “pur sang”. En de werkloze is de symptoomdrager van dat ziektebeeld.
Tredmolen
Als bescheiden schakel in het radarnetwerk van een grootbank was ik zelf onderdeel van een schoolvoorbeeld van de tomeloze megalomanie van het kapitalisme. Het was een systeem waar de triomf van het kapitalisme, economische groei, hoogtij vierde. Mijn welvaart piekte. Tot ik, mede als gevolg van de financiële crisis, ook geconfronteerd werd met dat ziektebeeld. Dat beeld schilderde zich voor mij af als een gevoel van onmacht om, na decennialang dag in dag uit te hebben meegedraaid in de tredmolen, om te gaan met het gevoel van “zonder werk zijn”.
Wat Elementaire deeltjes van de werkloosheid aan de hand van mijn enigszins persoonlijke verhaal pijnlijk duidelijk wil maken, is dat de intrinsieke fout van het hedendaags economisch systeem zich doortrekt in de beleidsmatige aanpak van de werkloosheid: in het teken van welvaart onderdrukt men dat ziektebeeld. Onder de zachte dwang waarmee de toekenning van een uitkering gepaard gaat, probeert men de werkloze gedwee terug te leiden naar het arbeidscircuit. Dat sluimerend besef van “ziekte” dat in de werkloosheid op de voorgrond treedt, wordt zo vakkundig – als een sluwe bankier die zijn toxische producten aan de man brengt – de kop ingedrukt door het vooruitzicht naar meer welvaart van zodra hij zich opnieuw in het arbeidscircuit begeeft.
Dit is geen mooie afschildering maar als je voor de waardering van schoonheid aanvaardt dat de reactie ook belangeloos moet zijn, kan je het huidige arbeidsmarktbeleid niet anders dan eerder pessimistisch afschilderen. Men waardeert een integratie-oefening immers nooit op zich of onafhankelijk van haar doel. Het doel, materiële groei en welvaart, is steeds latent aanwezig in de beoordeling. Zo is die donkere pessimistische kleur enigszins gerechtvaardigd te noemen.
Offerande
In die pessimistische toon ligt tegelijk de verklaring van de titel Elementaire deeltjes van de werkloosheid. Hij verwijst naar de gelijknamige roman van Michel Houllebecq, die, als provocatie, een dermate pessimistische samenleving beschrijft dat de protagonisten uiteindelijk de mens willen vervangen door een nieuwe onsterfelijke mens die de individualiteit ver achter zich heeft gelaten. Zoals zijn pessimisme de voedingsbodem was voor biotechnologische ontwikkelingen, zo is de pessimistische visie op het arbeidsmarktbeleid in Elementaire deeltjes van de werkloosheid de voedingsbodem waarin een plichtsbesef voor een nieuw denkkader kan groeien.
Het heeft minstens de verdienste ruimte te laten voor de gedachte dat, als het arbeidsmarktbeleid werkelijk zo is, die andere keuze van de werkloze misschien nog niet eens zo slecht is, misschien zelfs beter. Het gaat dan om de moeilijke keuze tussen ofwel hervallen in dezelfde praatjesmakerij die hem in de werkloosheid hebben gebracht en de alledaagse draad terug oppikken ofwel, vanuit het beklemmende besef van zijn “ziekte”, vanuit zijn eigen sterkte een remedie te ontwikkelen.
In de confrontatie met de ijver van de overheid om met een financiële prikkel de werkloze op te tillen uit de werkloosheid, is de keuze voor de werkloze snel gemaakt. Vaak in zijn plaats. Wat “arbeidsmarktbeleid” heet, kan zo retro-actief geïnterpreteerd worden als een offerande. Of men zo kan goedmaken wat herstelbaar is bij aanvang van de werkloosheid, is twijfelachtig. De herkansing die men biedt, steunt immers volledig op een vergoedingspolitiek: aanvaard deze vergoeding in ruil voor uw onvoorwaardelijke deelname aan het systeem.
Basisprincipe
Het opzet van Elementaire deeltjes van de werkloosheid is om aan de hand van de verbeelding en de intelligentie het werkloosheidsbeleid van morgen te herschrijven. Zoals het nieuwe testament tot doel had een nieuw verbond te duiden, moet er een nieuw verbond groeien tussen de werkloze en de samenleving. Er is niet zozeer een nieuw geloof nodig, als wel een nieuwe omkadering. Het gaat dan als basisprincipe om het in stand houden van een gemeenschap waar ook de werklozen, deel van uitmaken. We zullen zien dat die aanpak inspanningen vergt van de overheid. Maar met de noodzakelijke opofferingen voor de zonde van de industriële heerser, kan een nieuw arbeidsmarktbeleid zich wellicht richten tot alle werklozen, ook zij die vandaag aan de zijlijn blijven staan.
Als vertrekpunt van Elementaire deeltjes van de werkloosheid wordt dan ook gebruik gemaakt van het beeld van een “burger zonder loon en werk”. Hij is diegene die, zoals een gelovige die kracht en een identiteit put uit het heilige schrift, vorm moet trachten te geven aan zijn staat van “zonder werk zijn”. Die burger is de leidraad doorheen dit boek. Door het gebruik van bewust opgeroepen tegenstellingen rond zijn staat van “zonder werk zijn” wordt het werkloosheidsbeleid ontleed. De basistegenstelling van waaruit de analyse van het arbeidsmarktbeleid vertrekt is die tussen de werkloze en de werkzoekende. De werkzoekende is dan diegene die openstaat voor dialoog en met wie de gemeenschap bereid is zich solidair op te stellen. Het is deze tegenstelling die kenmerkend is voor de legitimiteit en efficiëntiecrisis waarmee het arbeidsmarktbeleid wordt geconfronteerd vandaag.
De Moedige Werkloze
Vanuit het gezichtsveld van een progressieve jurist, een kritische economist, een realistische socioloog en een hedendaagse filosoof wordt het arbeidsmarktbeleid met haar beperkingen en uitdagingen verder ontleed in haar elementaire deeltjes om vervolgens een landschap te schilderen waarin de hoop op beterschap enigszins herleeft. Werkloosheid wordt dan een omgeving waar toekomst wordt aangereikt waarop je als werkloze kan vooruitgrijpen. De voorwaarde is dat je jezelf openstelt. Dat vergt moed, want je openstellen kan alleen vanuit de momenten waarin je je bewust bent van je situatie.
Die situatie is voor de meeste werklozen op het eerste zicht niet rooskleurig, veeleer beklemmend. Het is schipperen tussen het omarmen van de maatschappelijke druk om snel te re-integreren om te vermijden dat er over je wordt gesproken als institutioneel profitariaat of zelf, ondanks de rancune, het wantrouwen en de onmacht, je vrijheid opeisen en zelf je leven trachten te ontplooien en vorm te geven.
Zoals bij Houellebecq is Elementaire deeltjes van de werkloosheid tevens opgedragen aan de mens, in casu de werkloze. Het is tegelijk een neerslag van persoonlijke ervaringen met het arbeidsmarktbeleid, die een werkloze heeft geanalyseerd, en vervolgens opnieuw ontworpen, a priori, zonder de pretentie te hebben dat het wetenschappelijk gefundeerd zijn. Zo is dit boek een licht ironisch maar toch ernstig voorbeeld van een werkloze die trachtte vorm te geven aan zijn werkloosheid.
Het orgelpunt van dit boek is een poging tot definitie van een politiek die de re-incarnatie van de werkloze in een werkzoekende bewerkstelligt. Hoe dat klinkt, wordt aangeboden als epiloog.
Oliver Lenaerts is jurist (KUL 1997 en Sorbonne-Parijs 1998). Zijn boek Elementaire deeltjes van de werkloosheid is verschenen bij Swinnen Printing,Hofstade-Mechelen, ISBN 978-90-902835-3-1 en is verkrijgbaar per e-mail op info@swipri.be aan de prijs van 16,9 EUR. Alle inkomsten worden belangeloos afgestaan ten voordele van de VZW Walden (centrum voor begeleiding van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt)
