Wanneer we geconfronteerd worden met de gekwantificeerde consequenties van onze keuzes blijken we daar heel wat meer rekening mee te houden, dan wanneer we in algemene termen (“een lager verbruik is beter”) blijven denken. Een normatieve aanpak, waarbij de gevolgen van onze keuze vergeleken wordt met een “norm” van gelijkaardige personen, produceert een tendens om ons naar die norm te gaan gedragen – zo bleek meer dan 20 jaar geleden al in een studie van Roberto Cialdini e.a. Een experiment met 290 huishoudens uit 2007 bevestigde dat, als we erop gewezen worden dat we meer energie verbruiken dan onze buren, we meer geneigd zullen zijn spaarzamer met energie om te gaan.
Wanneer we direct moeten betalen – zelfs al gaat het om zeer kleine bedragen – blijkt dat effect op ons gedrag zich nog acuter te manifesteren. Tatiana Homonoff onderzocht het effect op de vraag naar plastic boodschappentassen wanneer daarvoor een bedrag van 5 dollarcent werd aangerekend. Die relatief onbeduidende belasting leidde tot een halvering van de vraag, en dus een sterke verhoging van hergebruik van oude tassen.
Een kwartje welfare
Een ander voorbeeld van het gebruik van saillantie zorgde vorige week voor wat beroering in Groot-Brittannië. Hier ging het niet om een zoveelste nudge, een duwtje om de burger of de consument tot een bepaald gedrag te bewegen, maar om een initiatief van HMRC, de Britse fiscus: 24 miljoen belastingbetalers krijgen namelijk dezer dagen een brief in de bus waarin wordt getoond hoe de belastingen die ze in 2013-2014 betaalden werden gespendeerd. Zo kan iemand met een modaal belastbaar inkomen van £30.000 (zo’n €36.000) bijvoorbeeld zien dat van de totale heffing van £6.781 (€8.000) er £892 (€1.110) naar onderwijs gaat, £114 (€133) naar cultuur, en – ja hoor – £51 (€60) naar de bijdrage voor de EU begroting. Dat werd netjes in beeld gebracht aan de hand van een taartdiagram (eigenlijk eerder een doughnut).
De commotie ontstond rond het feit dat het grootste gedeelte, net iets minder dan een kwart, blijkbaar naar “welfare” – zeg maar de verzorgingsstaat – zou vloeien. Dat werd door sommigen – in de eerste plaats in oppositiekringen, maar lang niet exclusief aldaar – als pure propaganda afgedaan: de suggestie zou worden gewekt dat 25% van het geld van de belastingbetaler aan zaken als werkloosheidssteun zou worden besteed.
De Financial Times (paywall)– toch geen bastion van links, of een vakbondsspreekbuis – kwam tot de conclusie dat, als men ambtenarenpensioenen, steun aan gepensioneerden (voor verwarming en behuizing, voor lange-termijnzorg en zo meer) uit dat vak licht, er slechts 14% overblijft voor “working-age benefits” – steun aan mensen in de 15-64 leeftijdscategorie. Ook de Economist liet een kritische stem horen, maar de meest waardevolle analyse hoe die 25% zich verdeelt over de verschillende subcategorieën kwam (zoals wel vaker) van de onvolprezen Fullfact website.
In your face
Het zou echter jammer zijn het kind met het badwater weg te gooien. Groot-Brittannië stelt, als eerste Europese land dat dergelijke informatie op een dergelijke manier verspreidt, een voorbeeld (Australië is een van de weinige andere westerse landen dat iets gelijkaardigs doet). Er kan uiteraard worden gediscussieerd over de wat idiosyncratische categorisering van “welfare” – en natuurlijk over de motivatie hiervoor. Het zou immers niet de eerste keer zijn dat een overheid politiek voordeel wil halen uit een wat gekleurde voorstelling van de feiten.
Maar los daarvan is wat de Britse fiscus heeft gedaan een zeer welkome stap naar meer transparantie over het fiscale beleid. De gebruikte gegevens zijn natuurlijk vrij beschikbaar voor wie de moeite wil doen om ze te vinden, maar dat geldt ook voor de extra kost van de brandende lamp in de WC. Weinigen getroosten zich die moeite, en daarom is het goed dat de data op een saillante (en correcte) manier onder onze aandacht worden gebracht.
De mini-rel rond het welfare hoofdstuk overschaduwde een beetje een parallelle discussie rond de kost voor de gemiddelde Brit van het EU-lidmaatschap, iets wat door de Ukip van Nigel Farage graag naar voren wordt geschoven. Elke burger kan nu bijvoorbeeld zien dat het hier om niet meer dan 0,87% van de totale overheidsuitgaven gaat.
Precies dit soort becijferde transparantie kan een bijzonder grote rol spelen in het inzicht van de burger, en in zijn oordeel over het beleid – niet alleen tijdens de verkiezingen, maar gedurende de hele legislatuur. Het zou ook de Belgische staat (en zijn deelstaten) betamen elk jaar een gelijkaardige fiscale taart te bakken.
