Het was iets over twee uur in de middag, en een ticket voor de rest van de dag zou hen 5 euro hebben gekost in de centrale straat waar we stonden. Ik gaf hen aanwijzingen naar een meer afgelegen straat waar vrij kan worden geparkeerd, maar die afstand bleek, net als de kost voor het parkeren ter plaatse, groter dan ze hadden verwacht. Hoopvol vroegen ze of ik dacht dat er op een zondag veel controle zou zijn. Ik had al meerdere auto’s gezien die van een parkeerbon voorzien waren, dus ik moest ze ook in dat opzicht teleurstellen. Daarop begonnen ze een intense deliberatie, en ik zette de wandeling verder.
Hun trilemma – een moeilijke keuze tussen (a) zeker 5 euro te betalen, (b) tien minuten te voet, en (c) het risico op een parkeerbon van 15 euro – is een perfect toepassingsgebied voor economisch denken. Gary Becker, die in 1992 de Nobelprijs economie won voor zijn inventieve micro-economische analyse van menselijk gedrag buiten conventionele markten (in het bijzonder rond misdaad), zou weinig moeite hebben gehad met zijn keuze: als de pakkans kleiner was dan 1/3 dan ligt de rationele optie voor de hand: je parkeert gewoon illegaal.
De gedragseconomie heeft intussen wel voor wat nuance gezorgd voor dat perspectief: mensen blijken lang niet zo rationeel te denken als Becker. Maar waarom was het bescheiden bedrag van 5 euro zo’n grote barrière voor de twee dagjestoeristen?
Vakjes voor ons geld
Dat was wellicht een gevolg van het feit dat ze, net als de meeste mensen, een trucje gebruiken om met geld om te gaan. Een rationeel persoon zou ervoor zorgen dat elke gespendeerde euro maximaal nut oplevert, maar in de praktijk zou je, als je dat werkelijk systematisch voor elke uitgave zou doen, daar natuurlijk in geen tijd kierewiet van worden. Stel u voor: u staat op het punt een dagblad te kopen en anderhalve euro te overhandigen aan de krantenman, maar plots overvalt de twijfel u. Is dit wel een goed idee? Of haalt u eigenlijk meer nut uit een pak chips van 250g, uit 1,50 euro extra in je pensioenpot, of uit een van de duizend andere mogelijkheden?
De kunstgreep die we gebruiken om niet voortdurend voor zulke verlammende situaties te staan, staat bekend als mental accounting, een soort virtuele budgettering. Net zoals een bedrijf dat doet met de kosten voor personeel, grondstoffen, publiciteit en energie, hanteren we verschillende rekeningen. Naast een budget voor bijvoorbeeld basisbehoeften hebben we mentale rekeningen voor huur of hypotheek, kleding, vervoer, vakantie, boeken, muziek en ga zo maar door.
Richard Thaler, zo goed als de peetvader van de gedragseconomie, schreef er in 1999 een interessant paper over. Eén van zijn vaststellingen was dat een euro in één categorie niet zomaar uitwisselbaar is voor een euro in een andere categorie, en dat verklaart mogelijk het probleem van de twee toeristen. In de laatste paar maanden is de prijs van een liter diesel en benzine met zo’n 10 cent per liter gedaald, wat een besparing betekent van 5 euro per tank van 50 liter. Maar dat is natuurlijk de benzinerekening, en een besparing daar kan niet zomaar worden gebruikt om de parkeerrekening te spijzen.
Dat is echter niet het enige probleem. Onze keuzes worden namelijk ook beïnvloed door het verschil met het gekozen referentiepunt, en wanneer het om het achterlaten van onze auto gaat vergelijken we natuurlijk betalend parkeren met het gratis alternatief. De pijn die we voelen bij het betalen van zelfs een bescheiden bedrag in vergelijking met de gratis optie beïnvloedt ons bijzonder sterk: oneindig percent laat zich voelen!
Open de trukendoos
Wat hadden de twee jongemannen kunnen doen om hun pijn te verzachten en hun moeilijke keuze te vergemakkelijken? Een ander referentiepunt zou vast hebben geholpen. De brandstof voor hun trip uit Brussel (250km, 7 l/100km, 1,10 euro/l) zou hen zo’n 20 euro hebben gekost, dus parkeren zou daar dan een kwart hebben aan toegevoegd. (Als je niet alleen de benzine in rekening brengt maar ook onderhoud, verzekering, taks en afschrijving, dan kost het transport al gauw 50 euro of meer, en parkeren is dan minder dan 10% extra.)
Op die manier zouden de toeristen in plaats van het verschil tussen 0 euro (leuk!) en 5 euro (pijnlijk!) het veel kleinere verschil ervaren tussen 20 en 25 euro, of zelfs tussen 50 en 55 euro. De pil kan verder worden verguld door schrandere framing (bekijk het als “25 euro met gratis parkeren!” eerder dan “20 euro + 5 euro voor het parkeren”).
Wie dat echt wil kan de virtuele mentale rekening voor “rijden én parkeren” reëel maken, en zo het leed van het betalen met geld dat anders bijvoorbeeld naar een frisse pint had kunnen gaan te elimineren. Telkens wanneer je tankt, stop je bijvoorbeeld 10% van het betaalde bedrag in een daartoe bestemd spaarpotje in de auto (dat is typisch zowat 0,8-1 cent per km). Dat gaat pijnloos, want je bent de centen niet echt kwijt. Later haal je dan het kleingeld dat je nodig hebt voor een parkeerticket meteen (en letterlijk) uit de juiste rekening, ook weer zonder betalingspijn – want het was daarvoor al voorzien.
En wat met de keuze tussen betalend en gratis parkeren? Is het “beter” te betalen voor een centrale plaats, of 10 minuten verderop gratis te parkeren? Ook daar kan een economisch perspectief hulp bieden. Zou u, mocht iemand u er 5 euro voor betalen, gewoon zomaar 10 minuten heen en 10 minuten terug lopen? Als dat bedrag te weinig is voor u, dan weet u meteen dat die extra tijd u meer waard is dan 5 euro, en parkeert u best centraal tegen betaling. In het andere geval kiest u beter voor gratis verderop te parkeren en een fikse wandeling, en laat u de 5 euro netjes in de (mentale) spaarpot.
Investeren in parkeren
Tijdens diezelfde littorale wandeling viel mijn oog op een aanplakbiljet dat de verkoop van een vaste parkeerplaats aankondigde voor een bedrag van 25.000 euro. Is dat een redelijk bedrag voor iemand met een stek aan zee? Wie daar 50 dagen per jaar doorbrengt en de hele dag parkeert tegen 10 euro betaalt 500 euro per jaar. Dat is dus wat kan worden uitgespaard door die parkeerplaats te kopen. Is dat de beste besteding van 25.000 euro?
Hier is geen nood aan foefjes uit de gedragseconomie: gewoon economisch denken volstaat. Tegen de huidige rente (1,5%) brengt een dergelijk bedrag op een spaarrekening nauwelijks 375 euro per jaar op, dus wie dat geld beschikbaar heeft is 125 euro per jaar beter af (of betaalt slechts 7,50 euro per dag om te parkeren).
Wie de aankoop via een persoonlijke lening moet financieren zal moeten nagaan hoeveel het comfort van een vaste plek voor de auto werkelijk waard is: de jaarlijkse rente (à 6%) bedraagt 1.500 euro, dus de netto kost per jaar is 1.000 euro, of 20 euro per dag aan zee. Hier kan een beetje framing dan wel weer helpen: zou u elke dag drie keer zoveel betalen als normaal (30 euro ipv 10 euro) voor een gegarandeerde parkeerplaats?
Of u kunt natuurlijk al deze onzin vermijden, en gewoon met de trein reizen.
