Zullen de Belgen inderdaad priklimonade mijden omdat de prijs de hoogte in gaat? In deze kolommen wordt wel vaker verwezen naar de stelling van de econoom Steven Landsburg: “People respond to incentives. The rest is commentary.” Iedereen reageert op prikkels – en prijsverhogingen zijn dat zeker. Simpel, toch? Nochtans hebben voedingsdeskundigen hun twijfels. Volgens gezondheidseconoom Lieven Annemans is de taks veel te laag om tot een betekenisvolle gedragsverandering te leiden.
Zware taks, licht effect
Een belasting die nauwelijks 2% bedraagt lijkt inderdaad wat mager als prikkel: een gemiddelde Belg (die 108 liter frisdrank dronk in 2012) zou door het totaal opgeven ervan de eerder bescheiden som van 3,24 euro suikertaks per jaar uitsparen. Maar ook een hogere belasting (Annemans pleit voor minimaal 10-20%) is geen garantie voor een meer uitgesproken gedragsverandering, zoals de ervaring met zeer hoge accijnzen op tabak uitwijst.
In 1992 bedroeg de basiskost van een pakje van 20 kingsize sigaretten In het Verenigd Koninkrijk £0,53, waarop £1,28 accijns werd geheven (242%). In 2002 was dat percentage gestegen naar 300% (basiskost: £0,96; accijns: £2,88). In diezelfde tien jaar was er een bescheiden daling van de proportie van rokers onder de volwassen: van 28% naar 26%. Sedertdien is het aantal rokers verder gedaald tot net onder de 20%, maar ook de accijns is over die periode relatief gedaald: op een pakje sigaretten dat voor belasting £2,38 kost is de accijns nu £5,27 (221%).
Het verband tussen de hoogte van een belasting en een eventuele gedragsverandering is dus niet zo vanzelfsprekend: de afname van het aantal rokers was groter wanneer de accijnzen daalden dan wanneer ze stegen. De idee dat een taks op tabak een wezenlijke prikkel betekent, wordt verder onderuitgehaald door het feit dat er veel meer rokers zijn onder de handarbeiders (29%) dan onder personen in een leidinggevende positie (14%) – dit ondanks dat het inkomen van de eerste categorie gemiddeld een stuk lager is, en de accijnzen voor hen dus heel wat zwaarder doorwegen.
Een kleine heffing, maar een fijne heffing
Wat een duidelijker rol speelt is de mate waarin een taks in het oog springt (de salience), zoals een ander voorbeeld uit het VK illustreert. Nadat het systeem eerder al in Schotland, Wales en Noord-Ierland was ingevoerd, kwam op 5 oktober ook in Engeland een heffing in voege van 5p (7 cent) op de dunne plastic draagtasjes die je eerder gratis kreeg bij de supermarkt. De bedoeling hiervan is het gebruik van die tasjes, die niet echt herbruikbaar zijn en het milieu vervuilen, te ontmoedigen.
De waren in typische shopping trip kosten £80-100, en vullen 8-10 tasjes. Daarvoor zou je nu dus 40-50p voor bijbetalen, of ongeveer een halve percent van de totale rekening – lager nog dan de voorgestelde suikertaks. Verwaarloosbaar... en toch zijn er blijkbaar heel weinig mensen die zo’n tasje kopen: je ziet bijna alle mensen met hun eigen duurzamere draagtassen shoppen. De gedragsverandering, dank zij een pietluttige heffing, lijkt een succes (al is de verandering niet altijd diegene die gewenst was: sommigen kiezen ervoor een winkelkarretje te stelen).
En nu we het toch over ongewenste neveneffecten hebben: in een ver verleden besloten de Belgische supermarkten de door Bancontact en (toen ook nog) Mister Cash supermarkten aangerekende transactiekost door te schuiven naar de klant. Wie toen met een bankkaart betaalde moest 4 frank (10 cent) extra betalen. De grootwarenhuizen waren toen allerminst uit op een gedragsverandering, maar die kwam er wel. Ondanks het feit dat de heffing minder dan 1 percent was van het typische bedrag op het kasticket, gingen klanten in groten getale eerst even bij de automaat langs en betaalden gewoon cash. Het duurde dan ook niet lang voor de supermarkten de maatregel introkken (en de kost gewoon impliciet doorrekenden in de prijzen).
Zelfs een proportioneel kleine extra last kan dus een duidelijke gedragsverandering opleveren, zolang hij maar duidelijk zichtbaar en voelbaar is. Maar de prikkel verliest zijn scherpte wanneer de specifieke heffing verloren gaat in het grotere plaatje: als de supermarkten in Engeland de prijs van de tasjes gewoon zouden verrekenen zoals ze dat doen voor elektronisch betalen, dan zou wellicht bijna niemand zijn eigen tas meebrengen.
Is er een alternatief?
Frappant zijn alleen, is echter niet voldoende om een prikkel ook doelmatig te maken. In het VK wordt aan de ouders van spijbelende kinderen een administratieve boete van £60 (€80) gepresenteerd, en in dezelfde week waarin de heffing op draagtasjes werd ingevoerd, kondigde premier Cameron aan dat wie deze boete niet betaalt zal moeten inleveren op de kinderbijslag. Deze voorgestelde maatregel gaat ervan uit dat ouders een duidelijke keuze hebben: ofwel ervoor zorgen dat hun kroost netjes naar school gaat, ofwel zich daarvan niets aantrekken.
Dat is voor sommigen misschien het geval, maar er zijn ook andere oorzaken voor het spijbelen. Wat als je dochter of zoon van 14 zich niet meer de les laat spellen door ma of pa? Wat als je als alleenstaande ouder voor dag en dauw naar je werk moet, en je dus niet in staat bent je kinderen bij de school te deponeren? In dergelijke situaties is een prikkel zoals een boete, of uiteindelijk een korting op de kinderbijslag te bot om effectief te zijn – precies omdat de ouders geen duidelijk alternatief zien.
Dat alternatief bestaat wel in het geval van frisdranken – niet alleen bestaat het, er is ook geen enkel probleem met de toegankelijkheid, het is ook nu al een flink stuk goedkoper. Een liter frisdrank kost ruim een euro, een liter mineraalwater koop je voor minder dan de helft of zelfs minder dan een kwart als je geen merknaam hoeft. En een gemiddelde Belg die zijn jaarlijkse 108 liter frisdrank vervangt door kraanwater (0,43 cent per liter) kan dat doen voor 46,4 cent – minder dan een zesde van de 3,24 euro die hij of zij aan suikertaks zou betalen.
Maar als een dusdanig verschil geen verschuiving van frisdrank- naar waterconsumptie veroorzaakt, welk effect mag men dan verwachten van een extra suikertaks?
Twee gemiste kansen
Prikkels kunnen werken, maar ze werken niet onvoorwaardelijk. Een scherpe, doeltreffende prikkel is duidelijk voelbaar, springt in het oog, en is gekozen met een degelijk inzicht in het betrokken keuzeproces. De suikertaks scoort abominabel op deze criteria, en het verhaal van de regering als zou het om een maatregel gaan om de gezondheid van het volk te vrijwaren is dan ook erg dunnetjes.
Als prikkel om de Belgen echt van hun blikje prik af te helpen is een suikertaks, zoals die nu wordt voorgesteld, veel te bot, en even nuttig als een chocoladen theepot, wat minister De Block ook moge beweren. Maar ook als inkomstenbron is ze een gemiste kans: precies omdat er op deze manier nauwelijks een gedragsverandering zal optreden, had men het percentage van de suikertaks een stuk hoger kunnen leggen en flink wat meer geld ophalen.
Tijd voor de Belgische regering om ook een Nudge Unit – een “Duwtjesafdeling”/”Unité de Biaisement des Comportements” op poten te zetten?
