Nogal wat Amerikaanse commentatoren hebben vorige week collectief humble pie moeten eten. Natuurlijk is het niet ongewoon dat een zelfverklaard expert onderuit gaat. Vaak houdt de deskundoloog in kwestie zich een tijdje stil wanneer zijn voorspelling niet uitkomt. Maar wanneer het commentariaat gedurende zo vele maanden blijft volhouden dat Trump het uiteindelijk niet zal halen, is stilte niet voldoende. Publieke zelfreflectie is dan onvermijdelijk.
Er is overigens op zich niets uitzonderlijks aan de hand wanneer zelfs een gedegen expert er na de feiten naast zit. Voorspellen is moeilijk, vooral over de toekomst, zou Niels Bohr ooit gezegd hebben, en ook de beste data en wetenschappelijke methodes geven in dit opzicht geen garantie. Maar in het geval-Trump is er toch meer aan de hand.
Van top naar flop
Onder de commentatoren die onderuit gingen is Nate Silver misschien wel de meest opvallende. Dat is niet omdat hij zo'n grote navolging of zo'n groot imago heeft, maar omdat hij een boegbeeld is van de zogenaamde datajournalistiek, de stijl van berichtgeving die zich nadrukkelijk op de feiten beroept. Silver is een statisticus die voor het eerst naam maakte in de honkbalwereld door, aan de hand van een zelf ontwikkeld algoritme, met opmerkelijke precisie de prestaties van individuele spelers te voorspellen. Sedert 2008 past hij zijn statistische kunsten ook toe op de verkiezingen, via de website fivethirtyeight.com (een verwijzing naar de 538 leden van het Amerikaanse electorale college). Zijn reputatie groeide snel naarmate zijn voorspellingen, dankzij zijn intelligente analyse, de conventionele polls het nakijken gaven. In 2008 voorzag hij correct de uitslag van de presidentsverkiezingen in 49 van de 50 staten en in Washington DC. Tijdens de tussentijdse verkiezingen in 2010 zat hij er boenk op voor 34 van de 37 senatoren en 36 van de 37 gouverneurs. En in 2012 had hij alle staten juist – inbegrepen de negen ‘swing states’, waar de meeste andere opiniepeilers flopten.
Zo’n opmerkelijke voorgeschiedenis speelt in de kaart van de denkfout die Daniel Kahneman zelf als de lastigste aanwijst: overmoed. Als je op een dergelijk palmares kunt bogen, ga je vanzelfsprekend de volgende uitdaging met veel, misschien wel teveel, zelfvertrouwen tegemoet. Nate Silvers analyse van waar hij in de fout is gegaan is interessant om lezen – deze tweet vat ze samen.
Niet geheel onverwacht schemert er wat special pleading (het inroepen van uitzonderingen) doorheen, maar hij erkent ridderlijk zijn vergissingen. De drie factoren die hij onderschatte, zijn de onverwacht uitgebreide en persistente aandacht van de media voor Trump, de verlammende verdeeldheid van de Republikeinse partij, en de diepgaande misnoegdheid van een belangrijk deel van de kiezers. Hij verwijst ook naar zijn eerdere artikels (met titels als “Donald Trump’s Six Stages of Doom”) waarin hij met grote stelligheid de uiteindelijke nederlaag van Trump uitstippelde. Dat vaste geloof in Trumps ondergang heeft er vast toe bijgedragen dat hij hem systematisch de nominatie bleef ontzeggen. (Je herkent hier ook de tekenen van de bevestigingsdrang of confirmation bias.)
Optimist tot in de kist
Maar de elementen die Silver aanhaalt om zijn eigen feilen te verklaren wijzen in de richting van een bijkomend element: onrealistisch optimisme (in het Engels de optimism bias). Met deze denkfout zit bijna iedereen opgescheept. Volgens Tali Sharot, die een boek schreef over het verschijnsel, zijn onze verwachtingen doorgaans een stuk positiever dan de werkelijkheid uiteindelijk uitwijst. We denken dat onze toekomstige ik het altijd een beetje beter zal hebben dan onze huidige persoon. En dus duikt dit optimisme op in talrijke facetten van ons leven, van onze overtuiging dat er groot professioneel succes in het verschiet ligt, tot immuniteit voor gezondheidsproblemen.
Ondanks de teleurstelling waartoe een te rooskleurig toekomstbeeld wel eens kan leiden, speelt optimisme een belangrijke rol in onze motivatie. We geloven immers dat we meer directe invloed hebben over ons leven dan in realiteit het geval is, en die kunnen we gebruiken om de toekomst naar onze hand te zetten.
Wat heeft dit met de ‘niet te voorziene’ nominatie van Trump te zien? Net zoals we aan onszelf macht toeschrijven die we niet echt hebben, zo hebben we ook de neiging dat op andere plaatsen te doen. We rationaliseren op hoog niveau: de Grand Old Party zou toch nooit accepteren dat iemand als The Donald de Republikeinse presidentskandidaat zou worden. Zoiets is simpelweg ondenkbaar!
En inderdaad, als je ziet hoe niet alleen de partij als geheel, maar ook individuele leidinggevende figuren erbinnen intern verscheurd worden, dan is dat standpunt niet zo gek. Enkelen, zoals de leden van de familie Bush, hebben Trump resoluut de rug toegekeerd, maar vele anderen voelen zich voor een onmogelijk dilemma geplaatst. Dat is het soort pijnlijke situatie die iedereen graag vermijdt.
Het is echter niet "de partij" die de kandidaat verkiest. Wat Nate Silver eerder schreef, geeft blijk van een diep ongeloof in de mogelijkheid van Trump als uiteindelijke genomineerde, omdat het zo destructief zou zijn voor de partij. Maar wat hij, samen met vele anderen, naliet te bekijken is hoe Trump desondanks de nominatie zou kunnen binnenhalen. En dus verstevigde het gemeenschappelijke geloof onder de politieke waarnemers dat het nooit zo ver zou komen.
Niet stoppen bij waarom
Je hoeft overigens geen Republikein te zijn om in dit geval te struikelen over de optimism bias: Zelfs als politiek tegenstander is het niet onredelijk ervan uit te gaan dat een partij alles wat in haar macht ligt zal bovenhalen om te vermijden dat het pad van de zelfdestructie wordt ingeslagen. Wat je dan doet is gewoon je eigen optimisme projecteren, zonder je af te vragen waar die macht van de partij dan wel zit.
