Wanneer afwegingen met geld te maken hebben, wordt onze beslissing vergemakkelijkt omdat geld zo gemakkelijk te kwantificeren is, en het ons toelaat waargenomen waarden te vergelijken. In ons hoofd kunnen we spelen met hoe we een en ander zouden afwegen mocht de prijs wat hoger of lager zijn. Of we kunnen ons inbeelden op welke andere manieren we ons geld zouden kunnen besteden. Dat geeft ons de kans de keuze te rationaliseren: zelfs wanneer we dat niet altijd doen, kunnen we in elk geval nagaan of wat we wensen te kopen werkelijk het offer waard is.
Maar soms nemen afwegingen een meer dramatische vorm aan. Dan gaan ze niet over de vraag wat de beste besteding van ons geld is – een boek, of koffie met taart? – maar over het onvermijdelijke verlies dat samengaat met een bepaalde keuze. Kies je X, dan kun je Y niet hebben, en als je voor Y kiest, verlies je X. Zulke afwegingen kunnen pijnlijk moelijk zijn. Stel je voor dat je beste vriendin je uitnodigt op haar bruiloft, maar die valt precies op het F1-Grand Prix weekend waarvoor je al (peperdure) kaartjes hebt gekocht en waar je al lang naar uitkijkt. Of men biedt je een baan aan met een schitterend salaris, maar je moet er naar een ander continent voor verhuizen, en de vrienden en familie achterlaten waar je al je hele leven een nauwe band mee hebt gehad. Geld helpt hier niet echt.
Afwegingen buiten de economische sfeer
En zulke moeilijke afwegingen komen ook voor buiten de economische sfeer. Enkele weken geleden, vroeg op een zaterdagochtend, viel mijn oog op een tweet die een ander soort afweging belichtte:
Misschien is de twitteraar, econoom Dan Sacks, niet typisch, en zien de meesten onder ons er geen been in van gedachten te veranderen, maar ik vermoed toch dat we allemaal een beetje als hij zijn. We veranderen niet gemakkelijk echt van gedachte, want er moet een afweging worden gemaakt – een situatie waarin van gedachte veranderen betekent dat we iets winnen, maar ook iets verliezen dat we niet graag opgeven.
Het voordeel is duidelijk: we vervangen een oud inzicht door een nieuw, omdat het nieuwe juist is en het oude verkeerd, of dan toch minstens omdat het nieuwe superieur is en beter met de feiten overeenkomt. Maar wat is het nadeel? Misschien speelt het endowment effect of verliesaversie: het oude geloof is van ons, en we verzetten ons ertegen dat zomaar prijs te geven. Dat verklaart voor een deel het ongemak dat we ervaren wanneer een standpunt in twijfel wordt getrokken en onze pogingen om het vast te houden, soms ondanks stevige bewijzen van het tegendeel.
Maar een belangrijker gevolg van het veranderen van gedachte is dat we algemeen wijzer worden. Dat mag er dan wel op zich als een onvoorwaardelijk positief gegeven uitzien, het is incompatibel met iets anders dat we erg waarderen: zekerheid. Want wijsheid houdt de mogelijkheid in om nuance te zien en te begrijpen. Wanneer dat gebeurt, blijven weinig zekerheden overeind. We zien almaar meer uitzonderingen op regels die voorheen onwrikbaar leken.
Zekerheden zijn zo waardevol voor ons omdat ze ons toelaten beslissingen te nemen zonder lastige en moeilijke afwegingen. Als je zeker bent dat vaccins slecht zijn, dan hoef je jezelf niet te kwellen met de vraag of je al dan niet een griepspuit moet halen, of je kinderen moet laten inenten met het BMR-vaccin. (Hetzelfde geldt natuurlijk als je zeker bent dat vaccinatie een goede zaak is). We maken voortdurend gebruik van allerlei heuristieken die niets meer zijn dan gecodificeerde zekerheden. Als consumenten gebruiken we ‘regels’ als Duitse makelij = betere kwaliteit, grote merken zijn betrouwbaar, of E-nummers moet je vermijden. In politiek gebruiken we ze ook: de Tories willen de NHS ontmantelen, Labour kun je niet vertrouwen met de economie, en alle UKIP-stemmers zijn racisten.
Ondanks het feit dat ze in werkelijkheid allesbehalve zijn, bewijzen deze ‘zekerheden’ ons meestal toch een dienst, zolang we erin geloven. Maar zodra we van gedachte veranderen gaat het mis. Dat kan geleidelijk gebeuren, bijvoorbeeld wanneer we lezen dat de beste wasmachines uit het verre Oosten komen en niet uit Duitsland, of meer abrupt, wanneer we horen van grote aantallen producten die worden teruggeroepen of uit de rekken gehaald. In sommige gevallen veranderen onze zekerheden dan in waarschijnlijkheden, maar hoe dan ook dwingt de nieuwe kennis ons tot nuancering.
Advocaat van de duivel
Interessant is dat er ook in ons brein een spanningsveld bestaat tussen nuance en zekerheid. Eerder deze week had ik het voorrecht een avond te kunnen doorbrengen in het gezelschap van Iain McGilchrist, een psychiater met een diepe kennis van het brein, in het bijzonder de studie van de twee hersenhelften. Zijn inzichten worden wonderlijk goed geïllustreerd in een van de vele RSA video’s:
Terwijl het dessert werd geserveerd vertelde hij ons met veel animo over de linker- en de rechterhersenhelft. Een deel van zijn betoog dat me is bijgebleven is dat beide hersenhelften de wereld beschouwen op een verschillende manier, en samenwerken om een composietbeeld te vormen dat ons het beste dient. De linkerhelft heeft een smal gezichtsveld, en zoekt naar precisie en nauwkeurigheid (‘zekerheid’), terwijl de rechterhelft context, connecties met de rest van de wereld, en grijstinten aanvoert (‘nuance’). De rechterhelft speelt vaak de rol van advocaat van de duivel, legde Iain uit: hij onderzoekt mogelijkheden en biedt alternatieve verklaringen.
Maar niettegenstaande de balancerende hardware van onze hersenen is de aantrekking van simpele zekerheid groot. Je moet enkel kijken naar het gemak waarmee beweringen uit de sociale wetenschappen als waarheid worden aangenomen. Enkele voorbeelden: psycholoog Anders Ericsson en auteur Malcolm Gladwell gaven de wereld de idee dat 10.000 uren praktijkoefening van iedereen een expert maakt; psycholoog John Bharg en zijn collega’s toonden ons dat wanneer je mensen beïnvloedt met stereotype beelden van ouderlingen, ze langzamer gaan lopen; en psycholoog Amy Cuddy en haar collega’s stelden vast dat het aannemen van zogenaamde ‘power poses’ tot betere prestaties leidde in zakelijke vergaderingen. Deze drie ideeën vergaarden behoorlijk wat populariteit, dankzij de interesse in de media en, laten we eerlijk zijn, ook omdat ze best wel cool lijken.
Ze zijn inmiddels echter ook alle drie in twijfel getrokken – in het geval van de power poses zelfs door een van de originele auteurs. Betekent dit dat ze dan zijn verworpen? Niet echt: ze leven verder omdat de comfortabele zekerheid aantrekkelijker is dan de rommelige wijsheid dat, misschien, soms, en in sommige omstandigheden, de beweringen kloppen, en dan ook weer niet in andere gevallen.
Verander van gedachte
Maar er zijn ook diegenen voor wie van gedachte veranderen helemaal niet iets is wat je met tegenzin en onder druk doet – wel integendeel. Zij zijn de leden van de Change My View gemeenschap op Reddit, een van de grootste discussie-sites op het internet. (You Are Not So Smart, een uitstekende podcast, wijdde onlangs een episode aan het fenomeen – zeer aanbevolen.) Die groep telt meer dan 200.000 leden die samen elke dag zo’n 20 nieuwe denkbeelden en standpunten van elkaar in vraag stellen. Opmerkelijk is dat bij ongeveer een derde daarvan ook daadwerkelijk een verandering van gedachte optreedt.
Wijsheid vergaren mag dan in principe wel een zegen zijn, voor de meesten onder ons vormt het laten varen van een comfortabele zekerheid, hoe inaccuraat ook, een groot obstakel voor het veranderen van gedachte. Overigens, we hebben gewoon niet de capaciteit om wijsheid te verzamelen over alles en nog wat. In een recente post schrijft Chris Dillow
Voor mij persoonlijk lijkt het dat, gezien de complexiteit en de hoge kost om betrouwbare informatie te verwerven, er wel wat te zeggen valt voor rationele onwetendheid. De kost om zelfs van ongeïnformeerd naar slecht geïnformeerd te gaan is hoog.
Misschien is de afweging dus zelfs niet enkel tussen wijsheid en zekerheid, maar ook tussen onwetendheid en zekerheid. Is het beter – wijzer zelfs – onwetend te zijn (en dat dan tenminste te weten), dan vast te houden aan ongerechtvaardigd geloof dat je de troost van de zekerheid geeft?
Misschien moest ik dát standpunt maar eens laten in vraag stellen op Change My View.
