Faust staat vooral bekend omdat men beweert dat hij zijn ziel verkocht aan de duivel in ruil voor onbeperkte kennis en wereldlijke geneugten. Zijn naam leeft verder in de term Faustiaans pact. De verschillende versies van de legende lopen wat uiteen wat betreft het karakter van de held, maar in wezen is hij een tragisch figuur die een moreel verkeerde keuze maakt. Je hoort niet te handelen in spirituele waarden.
Geen spirituele economie
De neoklassieke economie heeft weinig belangstelling voor spirituele waarden, anders had iemand ongetwijfeld al een mechanisme ontwikkeld om de correcte prijs van een ziel te bepalen. (Repugnant markets of ‘verwerpelijke markten’ komen misschien in de buurt, maar zelfs die zijn vooral begaan met de handel in tastbare goederen zoals organen, eerder dan etherische zielen.)
De gedragseconomie mag dan evenmin begaan zijn met het kopen en verkopen van zielen, maar erkent op zijn minst het bestaan van mentale rekeningen voor verschillende types van economische transacties (een concept dat de recente Nobelprijswinnaar Richard Thaler voor het eerst beschreef). Ze maakt ook een onderscheid tussen transacties in het marktdomein en in het sociale domein. Dit verklaart waarom we bereid zijn sommige zaken gratis voor niets te doen, maar weigeren datzelfde te doen voor een (te) kleine som geld.
Maar ook dat maakt ons niet veel wijzer wanneer het gaat om de spanning die we ervaren wanneer zich een keuze opdringt tussen geld en morele waarden.
Enkele maanden geleden kreeg Amazon flink wat kritiek omdat het zijn advertenties op de Breitbart website niet stopzette, in tegenstelling tot zowat 2600 andere bedrijven, van automobielfabrikant Audi tot spelletjesmaker Zynga. (Breitbart is het geesteskind van alt-right activist Steve Bannon, die ook een tijdlang Donald Trump’s Chief Strategist was.)
We kunnen natuurlijk enkel speculeren naar het handelen van Amazon CEO Jeff Bezos, maar het is niet onredelijk aan te nemen dat economische overwegingen hier een rol spelen. Breitbart heeft maandelijks 75 miljoen unieke bezoekers, en het zou vreemd zijn mocht het opgeven van advertenties op de site geen effect hebben op Amazon’s verkoopcijfers. Heeft de man dan geen morele principes? Of is hij in het geheim een alt-right supporter?
In dezelfde trant hebben de aantijgingen van sexueel wangedrag aan het adres van filmregisseur Harvey Weinstein voor extra verontwaardiging gezorgd aan Republikeinse zijde in de VS. Weinstein schonk sedert 2000 meer dan een miljoen dollar aan de Democratische partij, en nu wordt geëist dat de ontvangers van die vrijgevigheid dat geld wegschenken aan liefdadige doelen, eerder dan het voor partijfinanciering te gebruiken.
Er zijn verschillen tussen de twee gevallen. Amazon is zich goed bewust van de rol van Breitbart in het verspreiden van fake news, en men kan dus aannemen dat het een weloverwogen keuze maakt te blijven adverteren. De meeste Democratische politici wisten niets over Weinsteins losbandigheid, en ontvingen de donaties in goed vertrouwen.
Maar ze delen dezelfde fundamentele vraag: is het moreel aanvaardbaar materiële baat te hebben uit bronnen met dubieuze morele status? De oproep naar bedrijven om Breitbart niet langer te financieren via advertenties, en naar Democratische politici om Weinsteins giften af te staan, suggereren van niet. Dat lijkt immers neer te komen op de uitverkoop van je morele waarden – het verkopen van je ziel, als je wil.
En er is een belangrijk gemeenschappelijk aspect aan dit soort oproepen: ze komen van mensen die zelf niet hebben geprofiteerd, maar die willen dat anderen die voordelen opgeven. Eisen dat anderen hun daad bij je eigen woord stellen, is gemakkelijk, en niet echt een duidelijk teken van morele rechtschapenheid.
Je eigen waarden afwegen
Zouden wijzelf zo zuiver handelen wanneer we moesten kiezen tussen moraal en materieel voordeel? Ethisch is het moeilijk om dit soort vragen ter dege na te gaan. Er bestaat echter wel een interessant gedachte-experiment, het zogenaamde Heinz Dilemma (hier mooi beschreven), dat toont hoe moeilijk het is pure morele standaarden te handhaven.
Sommige mensen verkiezen al hun geld in ethische fondsen te beleggen, weigeren te werken voor wapenfabrikanten, en boycotten de producten van firma’s die gebruik maken van kinderarbeid. Maar is dit meer dan virtue signalling, het goedkoop wijzen op je persoonlijke deugden? Het is aan de hand van onze offers dat we aangeven wat werkelijk belangrijk is voor ons, en de kost van deze keuzes is klein.
Zouden we in het algemeen werkelijk zo zuiver zijn als we van anderen verwachten wanneer het ons geld zou kosten?
Zouden we in het algemeen werkelijk zo zuiver zijn als we van anderen verwachten wanneer het ons geld zou kosten? Zouden we als winkelier het geld weigeren van klanten wiens waarden in conflict zijn met de onze? En zouden we er als klant voor kiezen niet te shoppen bij een winkelier met verachtelijke standpunten... ook wanneer het meest nabije alternatief een half uur verder was, en 20% duurder?
Misschien hoeven we deze keuzes niet te maken – we zijn geen winkelier, of we kennen de waarden niet van de eigenaars van de winkels die we bezoeken. Maar handelen we dan verder altijd in overeenstemming met onze moraal en onze waarden? We zouden kunnen kiezen voor een koolstofneutrale levensstijl, maar dat zou betekenen dat we geliefkoosde materiële voordelen moeten opgeven: niet meer rijden met de auto, geen verre vliegvakanties en zo meer. We zouden kunnen kiezen meer te doen om armoede en kindersterfte te bestrijden door meer van ons geld te schenken aan liefdadige doelen die werken rond hongersnood en vaccinatie. Maar dat zou minder (of als je werkelijk puur wil zijn: geen) geld betekenen voor prettige frivoliteiten als naar de bioscoop gaan, uit eten of zelfs een pint op café.
Wanneer we tekort schieten inzake onze eigen morele normen, verkopen we een stukje van onze ziel aan de duivel. En in de echte wereld met zijn meer dan 150 grijstinten, waar puurheid een onbereikbaar ideaal is, is dat misschien wel OK.
Maar dan zijn we best ook wat minder veeleisend voor anderen.
