Op een bewolkte septemberdag in 1989, in het Welshe kustdorpje Bishopston, was Tim Sullivan – die later bekend zou worden als scenarioschrijver/regisseur en schrijver van misdaadboeken – net getrouwd. Samen met zijn bruid verliet hij het middeleeuwse kerkje van St. Teilo, gevolgd door hun gasten, klaar om de heuvel op te klimmen naar het huis van zijn schoonouders voor de viering, toen zijn vader plots in elkaar zakte.
Hij kon hem nog net opvangen voordat hij de grond raakte, en probeerde hem nog te reanimeren, maar kort daarna stierf zijn vader in zijn armen aan een hartaanval. En nadat hij het lichaam naar het mortuarium van het plaatselijke ziekenhuis had vergezeld, gingen de receptie en het feest gewoon door.
Toen hij dit verhaal onlangs in een radioprogramma vertelde, werd hem gevraagd of er een moment was geweest waarop hij had overwogen om het hele gebeuren af te blazen. Nee, antwoordde hij nadrukkelijk. “Mijn vader zou ontzet zijn geweest als we niet waren doorgegaan.”
Van alle gebeurtenissen die een bruiloft kunnen verstoren, is de plotselinge dood van een ouder wellicht diegene waarin onmiddellijk afgelasten de juiste optie lijkt, die door niemand zal worden betwist. Toch ging alles verder. Is dat niet vreemd?
Eenvoudig maar complex
Op het eerste gezicht, hoe dramatisch de omstandigheden ook zijn, lijkt de beslissing zelf eenvoudig: een binaire stop/go-keuze – slechts twee mogelijkheden. Denk er echter even over na, en het wordt duidelijk dat deze beslissing zo'n beetje alle denkbare invloeden op het besluitvormingsproces illustreert.
Wanneer het onverwachte gebeurt en we moeten reageren, is onze eerste neiging om precedenten te zoeken. We speuren naar vergelijkbare ervaringen, naar gelijkaardige situaties die anderen zijn overkomen, naar religieuze of sociale regels die ons zouden kunnen leiden.
We kunnen zelfs nagaan of iemand bereid is om de last van het beslissen van ons over te nemen. Dit dient ons op twee manieren: het biedt mogelijke oplossingen, en het ontslaat ons van de volledige verantwoordelijkheid voor de beslissing.
De standaard ‘doe niets’ optie is een andere ontsnappingsroute. Die vergt immers minimale cognitieve inspanning – aantrekkelijk wanneer onze mentale capaciteit overstrest is. Ze behoedt ons ook voor de pijn van het verspillen van de 'verzonken kosten', de moeite en uitgaven die verloren zouden gaan door van koers te veranderen.
Tim Sullivans vastberaden beslissing om door te gaan met de festiviteiten suggereert dat hij zijn richtsnoer snel gevonden had. Net als piloten die vertrouwen op checklists voor noodgevallen – kant-en-klare oplossingen voor kritieke situaties – leek hij precies te weten wat hij moest doen. Maar terwijl piloten zulke snelkoppelingen paraat hebben, worden de meesten van ons geconfronteerd met crisissituaties zonder zo'n leidraad.
Deze snelkoppelingen – onze viscerale 'systeem 1' instincten – staan klaar voor actie wanneer we worden geconfronteerd met onverwachte, zeer disruptieve gebeurtenissen en er geen tijd is voor bewust, weloverwogen redeneren. Maar we kunnen ook verlamd raken als we ons fixeren op het rekening houden met meer dan we aankunnen, waarbij geanticipeerde spijt dan beide opties blokkeert.
Een botsing van emoties
Hier was spijt niet de enige emotie in het spel. Twee emotionele krachten stonden lijnrecht tegenover elkaar – de vreugde van een bruiloft en het verdriet van het verlies. Als de dj vastzit in het verkeer of er een waterlek is in de toiletten, is onze reactie te vechten om te zorgen dat de bruiloft toch doorgaat.
We weten instinctief dat we later spijt zouden hebben als we nu “een van de mooiste dagen van ons leven” om onbenullige redenen zouden annuleren. De dood van een dierbare leidt dan meestal weer tot een vluchtreactie: we cancelen alles – belangrijke vergaderingen, vakanties, eenmalige concerten.
Hier botsen deze krachten, zonder dat we de intensiteit ervan kunnen vergelijken. Hoewel ze zelden zo acuut zijn als hier, ervaren we zulke emotionele conflicten vaker dan we denken. En vaak wordt geanticipeerde spijt – gemakkelijker te meten dan rauwe, complexe emotie – ons kompas om door deze conflicten te laveren.
De toekomstige impact van onze keuzes weegt zwaar als ze niet ongedaan gemaakt kunnen worden. Een fundamenteel principe van besluitvorming is, zo mogelijk, flexibiliteit te behouden. Bij een bruiloft vormt dit een bijzondere uitdaging – eenmaal gevierd kan hij niet ontvierd worden, eenmaal geannuleerd kun je hem niet ontannuleren.
De aanwezigheid van veel belanghebbenden voegt daar nog een laag van complexiteit aan toe. Hoewel dit niet onze eerste zorg is op momenten van crisis, houden we instinctief rekening met de gevolgen voor anderen en onze verplichtingen jegens hen. De schaalgrootte speelt wel een rol: beslissen over een intieme huwelijkspicknick met alleen bruid, bruidegom en hun ouders is wat anders dan het lot bepalen van een groot feest waarbij tientallen gasten tijd en geld hebben geïnvesteerd om het bij te wonen.
Naast deze praktische overwegingen zijn we ons ook bewust van hoe anderen onze keuze zullen beoordelen, en wat dat zou kunnen betekenen voor onze reputatie in onze gemeenschap.
Wat deze derden kunnen betekenen, benadrukt ook het spanningsveld tussen praktische (utilitaristische) en morele (deontologische) overwegingen, die bij de meeste beslissingen aanwezig zijn, maar zelden zo intens als in dit geval. Hier moeten we een evenwicht vinden tussen respect voor de levenden en de doden, zowel familieleden als gasten eren, en laveren tussen sociale normen en persoonlijke verplichtingen.
Een extreme situatie, zeker, maar ze kan ons veel vertellen over hoe we deze afwegingen benaderen in onze dagelijkse keuzes.
De afwezige belanghebbende vormt een unieke uitdaging: iemand wiens wensen van groot belang zijn, maar die ze niet langer kan uiten – en die niet langer de gevolgen van onze beslissing kan ervaren. De zekerheid van de bruidegom omtrent de voorkeuren van zijn vader springt in het oog.
Hoewel maar weinig ouders expliciet hun wensen voor dergelijke situaties bespreken met hun kinderen, merken we toch dat we hun stem kunnen kanaliseren, gebruikmakend van ons diepe inzicht in wie ze zijn – of waren.
Misschien is dit wel de doorslaggevende factor bij de moeilijkste beslissingen: het verhaal dat we onszelf vertellen, blijkt vaak overtuigender dan welke kosten-batenanalyse dan ook. Onderzoek door psychologen als Daniel Gilbert laat zien hoe zulke verhalen onze keuzes sturen en ons helpen om de emotionele impact ervan te voorspellen.
Hoewel we er een zelfzuchtige fictie van zouden kunnen maken die onze beslissingen rechtvaardigt, streven we integendeel naar authenticiteit, waarbij we putten uit echte herinneringen en ervaringen die ons helpen te begrijpen wat we beslissen en waarom.
In het radioproramma vertelde Tim Sullivan hoe hij, in weerwil van de twijfels van zijn schoonvader, toch besloot om de huwelijksspeech te houden waar hij zo hard aan had gewerkt. Hij opende met de opmerking dat zijn vader altijd al een uitstekend gevoel voor timing had gehad. Een perfect eerbetoon, en een goede beslissing.
