Laatst zag ik een meme voorbijkomen op mijn Twitter-tijdlijn: een stelletje passagiers staat in het gangpad van een net geland vliegtuig te wachten tot ze eruit mogen. Het bijschrift: “Man knijpt 1,7 seconde af van vier uur lange vlucht door op te staan zodra het toestel landt”. Je ziet zulke ongeduldige reizigers op de meeste vluchten, en je komt ze onvermijdelijk weer tegen bij de immigratie of de bagageband. Die 1,7 seconde is misschien wat overdreven, maar hoe ze zo gedreven proberen hooguit een paar minuten te winnen op een reis van uren, is dat niet vreemd?
We maken wel vaker zulke keuzes om zogenaamd tijd of geld te besparen (waarvoor we dan weer tijd of geld spenderen). Eerder deze week nam ik de veerboot over het Kanaal, en bij het boeken kon ik 10 pond (12 euro) extra betalen voor voorrang bij het in- en ontschepen. Vlug aan boord brengt je natuurlijk niet sneller aan de overkant, maar bij de eersten zijn om er weer af te rijden kan je tot 20 minuten tijdwinst opleveren als de boot vol zit.
Bonuspunten van supermarkten zijn nog zo’n voorbeeld: boven op de gewone punten voor je uitgaven leveren elke week bepaalde producten extra punten op, gelijk aan zo'n 10% van hun prijs. Wanneer we ervoor kiezen bij de ferry de priority-optie te kopen, of tijd stoppen in het aanpassen van onze boodschappenlijst om die bonuspunten te maximaliseren – wat drijft ons dan?
We maken wel vaker keuzes om tijd of geld te besparen, waaraan we dan weer tijd of geld spenderen
Intuïties alom
Zeker geen uitgebreide, doordachte overweging – wel integendeel. Er schuilt bijna altijd een intuïtie achter. Intuïties kunnen snel tot een geschikte keuze leiden door zich te richten op een beperkt aantal factoren, voortbouwend op waargenomen patronen, onderliggende overtuigingen en voorkeuren, emoties en zelfs cognitieve biases. De meeste mensen hebben een hekel aan tijdverspilling, en voor de ongeduldige frequent flyer is dat precies wat die sullen voorin doen, die zo tergend langzaam hun spullen bij elkaar zoeken. Na een stressvolle dag, en met een lange rit naar huis in het verschiet, ruil je dan misschien je gebruikelijke stoïcijnse kalmte in voor een onweerstaanbare drang om op te springen en in het gangpad te gaan staan. De intuïtie dat het tijd bespaart domineert de beslissing, ongeacht werkelijke winst. En het heeft een prijs: een flink pak frustratie. Andere reizigers blijven rustig zitten, maken hun cryptogram af en wachten tot zij aan de beurt zijn. Zou een intuïtie om frustratie te minimaliseren in plaats van verspilde tijd niet een goed alternatief zijn?
Eén intuïtie over de voorrangsoptie bij de veerboot is dat het afzetterij is. Dat kost het bedrijf geen cent extra: een goed argument om het af te wijzen. Maar aan de andere kant kan ontschepen best frustrerend zijn. Voertuigen op meerdere rijstroken worden in twee stroken geperst, en vastzitten in de 'verkeerde' rij terwijl links en rechts auto’s wegsnorren kan behoorlijk irritant zijn. De kost van de heenreis is ongeveer 170 pond (200 euro), dus die 10 pond extra is zo'n 6% – niet echt ruïneus, maar je kunt er wel je lunch aan boord voor kopen.
Als je hier moeite hebt met kiezen, is er een handige truc: plaats de situatie in een verschillend kader. Stel je voor dat het tarief dat je betaalde 10 pond hoger was met de voorrangsoptie inbegrepen, maar bij aankomst in de haven krijg je een korting van 10 pond aangeboden om je voorrangsrecht op te geven. Dit maakt gebruik van het endowment effect: iets wat we al hebben is meer waard in onze ogen. Als je hypothetische intuïtie je influistert het voorrangsrecht te houden, koop ze dan ook in de werkelijke situatie. Maar hoe zit het met de fundamentele intuïtie: de gegarandeerd kortste ontscheping met tot 20 minuten besparing? Eerder aankomen op je bestemming kan waardevol zijn. Maar vergeet dan toch de verborgen extra kosten niet: je betaalde voorrangsoptie vereist dat je een half uur vroeger incheckt dan de deadline voor laatkomers. Wat je aan het ene eind wint, offer je eerst op aan het andere.
Bij wie beslist om klaar te staan in het gangpad van het vliegtuig domineert de intuïtie dat het tijd bespaart, ongeacht werkelijke winst. Dat leidt tot frustratie
Mooie bonus?
Dankzij het getrouwheidsprogramma van onze supermarkt, dat regelmatig bonuspunten biedt voor het kopen van wc-rollen en vuilniszakken, hebben we nu zes maanden voorraad – meer dan genoeg voor de volgende pandemie. Standaardpunten verzamelen (één per uitgegeven pond) kost geen moeite, maar biedt in totaal slechts 0,5% korting – zo’n 50 pence (60 cent) per week of 25 pond (30 euro) per jaar. Makkelijk geld, maar eigenlijk een onbeduidend bedrag. Om bonuspunten te verzamelen moet je wel uitzoeken welke producten in de aanbieding zijn, de huidige voorraad checken (we willen niet nóg meer wc-rollen en vuilniszakken) en de boodschappenlijst in die zin aanpassen. Ongeveer 15 minuten inspanning levert zo elke week 400 à 600 punten op, gelijk aan 2 of 3 pond.
Eén intuïtie zou kunnen zijn om dat níét te doen: wat je krijgt voor de extra tijd is minder dan het minimumloon. Maar dat is de intuïtie van het ‘kleine plaatje’. Het ‘grote plaatje’ vertelt een ander verhaal. Die 15 minuten zijn niet alleen slechts een bescheiden deel van de 1,5 uur (inclusief de rit) die de wekelijkse boodschappen kosten, ze zijn ook verspreid over verschillende activiteiten en kunnen niet zo makkelijk een andere bestemming krijgen. Tegelijkertijd, hoewel de wekelijkse bonuspuntbesparingen er misschien niet zo indrukwekkend uitzien, lopen ze over een heel jaar opgeteld op tot zo'n 150 pond (180 euro) – beslist een mooie bonus. Het grotere plaatje vermindert de impact van gefragmenteerde tijd en vergroot de impact van geld dat zich ophoopt.
Misplaatst utilitarisme
Uit deze gevallen komen meerdere interessante patronen naar voren. Absolute winsten en verliezen kunnen vaak vergeleken worden met verschillende referentiepunten – meestal is er een kleiner en een groter plaatje. Een schijnbare tijdwinst kan denkbeeldig zijn. We erkennen niet altijd hoe anders de impact van tijdverlies of -winst is vergeleken met geldverlies of -winst.
Ons dilemma gaat eigenlijk over de emoties verbonden aan controle, zeggenschap en respect
Geld heeft altijd dezelfde waarde, ongeacht hoe het verkregen of uitgegeven wordt, en verliezen en winsten zijn blijvend en cumulatief. Tijd is vluchtig, dus noch verliezen noch winsten blijven bestaan. Zo heeft tijd meer belang in het kleinere plaatje, en geld in het grotere: de 20 minuten die we winnen door als eerste van de veerboot te rijden leveren hun voordeel op wanneer we vroeg aankomen op onze bestemming, en verliezen daarna alle betekenis; de 10 pond die we ervoor betaalden is geld dat we nooit een tweede keer kunnen uitgeven. De mate waarin het ene of het andere perspectief doorweegt hangt af van welk plaatje we kiezen als leidraad.
Maar misschien houden we onszelf wel voor de gek met deze utilitaristische intuïties. Ons dilemma gaat eigenlijk niet over het vermijden van slechte kosten-batenberekeningen, maar over de emoties verbonden aan controle, zeggenschap en respect. De ongeduldige vliegtuigreiziger probeert niet echt een paar seconden te besparen, maar wil greep krijgen op een frustrerende situatie. De veerbootpassagier ervaart een conflict tussen het vermijden van de stress van ingehaald worden door passagiers die later zijn ingescheept, en het gevoel uitgebuit te worden door ervoor te betalen. Bij het verzamelen van bonuspunten gaat het erom of we werkelijk de moeite willen doen het maximum uit het systeem te halen, niet of de uiteindelijke winst onze tijd waard is.
Wat als we ophielden met doen alsof we utilitaristen zijn, en aan onszelf bekenden dat waar we voor betalen ‘psychologisch comfort’ is? Daar is niets mis mee - zolang we er maar een eerlijke prijs voor betalen.
