Onderzoeksbureau YouGov gaat regelmatig na hoe Amerikanen kijken naar politiek geweld in hun land. De meest recente peiling, gehouden de dag na de moord op conservatieve activist Charlie Kirk, toonde aan dat 67% van de Republikeinen en 58% van de Democraten politiek geweld "een zeer groot probleem" vond.
Een peiling gehouden de dag na de moord op Charlie Kirk, toonde aan dat 67% van de Republikeinen en 58% van de Democraten politiek geweld “een zeer groot probleem” vond
Dit staat in contrast met de reacties op een vergelijkbare peiling twee dagen na de moord in juni 2025 op Melissa Hortman, voorzitter van het Huis van Afgevaardigden van Minnesota, en haar man (44% van de Republikeinen en 56% van de Democraten gaven daar hetzelfde antwoord), of die na de gewelddadige aanval op de echtgenoot van de Amerikaanse voorzitter van het Huis, Paul Pelosi, in 2022 (31% van de Republikeinen tegenover 53% Democraten).
De manier waarop men de ernst van dergelijke gebeurtenissen beoordeelt, lijkt behoorlijk te fluctueren met recente gebeurtenissen en de partijpolitieke context. Is dat niet vreemd? En is het werkelijk zo dat maar half zoveel Republikeinen drie jaar geleden geloofden dat politiek geweld een ernstig probleem is als nu? Zou dat niet nog vreemder zijn?
Goedaardige manipulatie?
Een van de klassieke Britse tv-komedies, Yes, Prime Minister, illustreert prachtig hoe Sir Humphrey Appleby, een listige ambtenaar die fungeert als eerste minister Jim Hackers Kabinetssecretaris, er keer op keer in slaagt de premier tot opmerkelijke beleidskoerswijzigingen te bewegen. In een aflevering kondigt Hacker, aangespoord door een brief van een kiezer en zijn eigen nostalgische herinneringen, aan dat hij de dienstplicht opnieuw wil invoeren als een simplistische oplossing voor een vermeende disciplinecrisis onder jonge Britse mannen.
Sir Humphrey, verontrust door de onpraktische aard en de hoge kosten van het voorstel, overdondert Hacker met de enorme logistieke uitdagingen van het plan, wijst op het risico dat jongeren dwingen tot militaire dienst tot wijdverspreide onrust zal leiden, en merkt op dat zijn voorstel als autoritair gezien zou kunnen worden (terwijl Hacker zichzelf ziet als een man van het volk). Hacker laat het idee al snel varen, geheel overtuigd dat herinvoering van de dienstplicht een politieke en praktische ramp zou zijn.
Oppervlakkig lijkt Sir Humphrey's aanpak pure manipulatie, maar als we nader kijken zien we een belangrijk onderdeel van complexe besluitvorming. Soms maakt onze drang naar eenvoudige oplossingen ons blind voor het grotere plaatje, en zien we mogelijk belangrijke factoren over het hoofd.
We zijn vooral geneigd onze eerste indrukken te bevestigen, en niet zozeer op zoek naar een meer genuanceerd beeld
Bij het kiezen van een nieuw huis of een nieuwe baan zullen bepaalde aspecten veel luider tot onze emoties spreken dan andere, en onze eerste indruk zal ons gezichtsveld vernauwen. Als de ligging van het huis ons hemels voorkomt, besteden we niet zoveel aandacht aan de kleine slaapkamers of de hellende tuin; het royale salaris en de extra voordelen van een nieuwe baan kunnen leiden onze aandacht af van het intensieve internationale reizen en laten ons vergeten dat we een sector verlaten waar we plezier hebben van ons werk en een sterke reputatie hebben.
We zijn vooral geneigd onze eerste indrukken te bevestigen, en niet zozeer op zoek naar een meer genuanceerd beeld, waar de balans naar de andere kant zou kunnen overslaan. Wat Sir Humphrey deed was aspecten belichten die de premier – in zijn naïeve enthousiasme – over het hoofd had gezien, en die belangrijk genoeg bleken om zijn simplistische perspectief te veranderen en tot de tegenovergestelde conclusie te komen. Het is dus nauwelijks verrassend dat de perceptie van de ernst van politiek geweld beïnvloed wordt door hoe nabij een recent incident was.
Wanneer we een breder beeld krijgen, voelen we net dat we een nauwkeuriger oordeel kunnen vormen, nog steeds gebaseerd op onze onderliggende waarden
Wat echter werkelijk opmerkelijk is, is dat we dergelijke veranderingen van mening niet als significant ervaren – zelfs niet wanneer het diametrale koerswijzigingen zijn. We hebben gewoon niet het gevoel dat we overtuigingen hebben opgegeven, toegegeven hebben aan druk, of opportunistische bullshitters zijn. In plaats daarvan voelen we, wanneer we een breder beeld krijgen of de kwestie vanuit andere hoeken bekijken, net dat we een nauwkeuriger oordeel kunnen vormen, nog steeds gebaseerd op onze onderliggende prioriteiten en waarden, maar met een beter begrip van de zaak.
Het is dan gemakkelijk in te zien hoe een persoon, wiens perceptie van politiek geweld als probleem sterk steeg na een aanval op een partijgenoot, de verandering in de eigen mening als volgt zou verklaren: "De recente gebeurtenissen hebben me laten inzien wat ik eerder miste." Of: "Ik heb dit altijd al zo gevoeld, maar nu kan ik het duidelijker zien."
Meningen als herinneringen
Wat hier plaatsvindt, vertoont een meer dan oppervlakkige gelijkenis met de manier waarop ons geheugen functioneert. Het is verleidelijk te geloven dat onze herinneringen waarheidsgetrouwe, coherente episodische beschrijvingen zijn van ervaringen uit het verleden, veilig opgeslagen in onze hersenen, compleet en stabiel, net als data in een computergeheugen. Maar zo werkt ons geheugen niet.
Onze hersenen verzamelen een reeks input om daaruit een ervaring te reconstrueren waaraan verschillende (fysieke, conceptuele, semantische, enz.) kenmerken bijdragen, en combineren dit met andere elementen zoals emoties, logica en overtuigingen. Psycholoog Frederic Bartlett toonde aan hoe dit reconstructieve proces steunt op mentale kaders (of schemata) die actief vormgeven wat we ons herinneren, en heel anders is dan passieve opvraging.
Dit suggereert dat meningen op vergelijkbare wijze een ad hoc reconstructie zouden kunnen zijn van meer diepgewortelde, complexe waarden. In plaats van stabiele, vaste meningen 'op de plank' te hebben, reconstrueren we ze op basis van onze waarden en overtuigingen, én in overeenstemming met de huidige context.
Omdat waarden en overtuigingen – over het algemeen vrij stabiel en consistent – de basis vormen, nemen we stilzwijgend aan dat een geconstrueerde mening deze kenmerken deelt, en een directe, ondubbelzinnige afspiegeling is van onze identiteit. Maar het interpreteren van zeer heterogene waarden en overtuigingen is niet eenvoudig, omdat die zich niet lenen voor kosten-batenafwegingen. Een alternatief perspectief is dat ze een dynamische hiërarchie vormen, met aanvankelijke relatieve prioriteiten, maar met een rangorde die niet in steen gebeiteld is. Ze zijn als een kaartspel waarin de relatieve positie van een kaart zijn initiële belangrijkheid binnen de context weergeeft.
Omdat waarden en overtuigingen de basis vormen, nemen we aan dat een geconstrueerde mening deze kenmerken deelt, en een directe, ondubbelzinnige afspiegeling is van onze identiteit
Sir Humphrey’s herschikking van de context voor premier Hackers voorstel zette hem ertoe aan het te heroverwegen – ‘de kaarten te schudden' – en zo zijn prioriteiten dynamisch te herschikken. Zijn geloof in het gunstige effect op discipline van de dienstplicht, gebaseerd op de nostalgische, rooskleurige herinnering aan zijn eigen ervaring, wordt nu overtroefd door de persoonlijke reputatie-kaart.
Het omslaan van onze mening over de omvang van politiek geweld als probleem volgt een vergelijkbaar proces. Een recente aanval op een partijgenoot is prominenter en wekt sterkere emoties op dan een op een tegenstander of een willekeurig slachtoffer. Hij zal harder aankomen, waardoor de kaarten die verontwaardiging, boosheid en angst vertegenwoordigen naar de top van het spel geschud worden.
Dit reconstructieve proces verklaart zowel de standvastige authenticiteit van onze vaste overtuigingen (de kaarten in het spel), als de flexibiliteit van onze meningen, die ter plekke actief geconstrueerd worden, afhankelijk van hoe de aanwijzingen van de huidige context en emoties de kaarten in een dynamische hiërarchie schudden. Het probleem is dat we geneigd zijn om iemands meningen, oordelen of conclusies als direct representatief voor hun overtuigingen te beschouwen: ook al zijn ze daar geworteld, vergeten we dat ze zeer contextafhankelijk en vluchtig zijn, een weerspiegeling van hoe de kaarten zojuist geschud werden.
Opnieuw schudden, en er verschijnt een andere mening -- maar dat betekent niet noodzakelijk dat men moreel karakter mist, gemakkelijk te manipuleren is, of een opportunistische bullshitter. Het is makkelijk deze fout te maken, maar in gedachten houden hoe meningen gevormd worden, kan ons helpen meer genuanceerde opinies te ontwikkelen (door op zoek te gaan naar onze eigen Sir Humphrey, of zelf die rol te spelen!), en anderen op een meer genuanceerde manier te beoordelen.
